» * « » 0 » I luv • » % » » « % » * • %*f # % ' \ # * « « # • » % • %0 '* 0-m'M • • » % » ^ » s % # *% h * r * • f . « • « * * • • * #» * m • « m * 0 " •*'*»#'% # » * * i • » 0 % ■ •# i # « • % . * *• 4« 0*% « •% # • . 1 # * * 0% . ,# « » • • • r * r * %0 é% • * .•i* •# * % » « #« » • «» *• • » «» • * « » »•*»'• * '«.# < » b %M » » %# #» - *# « % • « « % « 0 « « *• * * •** *'» « • • * • 0% '****-» • ». • * * * • • «,r « » 0 * # % # » » * ft * « « > » • « * » 0. % 0 % * % ■ » » « « # » # » • •* •> • » » » . 0 0m % « t * « * * 4 » , . « » »# » % **• I* ** » • » 0% ,0 j ' » * » . % t # r » # * » » #» » • * » « • *... *^ « » « 0 * ' ' » • %0 % 0 *0 %» %. » % ' * * f** 1 * •••* »•#* * " % # 4 m » # » • .- • £ « ***r % * «. * »•»# % * V * v.» » i» >î ***** • ♦*«» » * » » "sr** ' « 0 %**-' •>« 'S« ♦ *$"*« » » « » * * » 0 $* ** v w • »-*,S* » * # » #,%f »"'^¡1* * * * * * %< «*» » » » %* y . - <•..:»» •» . < V ' % * % » » # « . %«"» *#•» *#»» ••»# »#«»* % « * » >««iTM • % »»' #% #»# % #%# % *»#%<»» » # »» *»%# % • »-» •••» %. *0 »* • #» #%»"«• #•«* #»*» ••*» ***» • #« » ** * ** ** ** \0 % * » * ' * #» « • - i ' i •» (•'•i. • V % / V 0 % • #» «»#» »%#» % I * I I I »•'** u * • * »♦»# % # » ' .% # « V »» *» ** »# # • . # « v» * » » Q # »» «r % V/ / »•» » » * #» » » r». # »#» # » # » «,*«'• :. 0% * ?> % « t ^> * » , » « * * ** • % % * ' ■0 \ .• ■■ « * #• » « *¿ i^ - * k# »"»i.v . « • . V • , V .. » » • ** #» 4 » •'• « »* • » # \0>* #•#* «»*» #* % # ' 0 m i • 1 I « » .» * »' • • * # * *j? ,*-0 X 0 » » (* % *•» % ** * # • * % * * #,% • « %t + 0 » r * ' « # #% » * x# «» »•» # %#%• «* * ». * 0 » %. . I • » 4' , » # t, S » « » # * ' * * * » il » %#« • 0 %0 » #* • * w % * * # » * 0 % « 0 » » ' * - #» #* • • -r % «* % f **** » » - »« «> * * » * *. » » ' » « » »» * » * 0 %0 » > » - < * »# » 0 * » » « • » * " 0 % 4 %»«»'* «' « »' »4 # % # » # % * » #1 »* »* 0 %«» I" % # • » * »#.•'% ' 0 _ « ' # % i( V> # » 0 » # » - * # » » # « I * • # > - »#»* %0%* h •> -» < » • * »v # * * ** » * •» . %»« A M P RI M A LECTURA PAR LA E'GL (OilOTTO (SÎ&IÎOœra DADA OR DA LA SOCIETAD TIERS PROMOTIUN HA LAS SCOr,A8 CUMLVAS E 'GL MEDEM CANTEN. ä /2. ne? CUÊ1A, STAMFAU TRAS ILS HARTAVEI.S DAD O TT O BAEMIER. i 8 3 4. HISTORIE TT AS. 1. Igl bim bab. Par amur d*impurtontas fatschendas sa tenev' ün bien bab si en la metrópoli (amprim marcau) da la terra; la niumma ad ils uffonts vivcvan dantont, lunsch navend dad el sin üna pinchia villa (iin bein oreifer igl marcau, ca cunten cas' a curt ad ei cumminamegn clauss cnt.) Cou tarmettev igl bab üna gada als uffonts üna gronda coffra pleina da tuttas sorts bellas caussas cun üna bref, enten la c[uala steva scritt: «chars uffonts! seigias prus a buns ; a Iura va ei bucea gig, ca vus saveits vegnir tiers mei. Seigias da buna veglia en quell' avdonza, e'ei parigiada par vus, hai jou salvau si pàr vus ouiic bear pli bels schangegs.» Ils uffonts havevan üna gronda latetia a sclievan: «chei bien bab lia vein nus tonatont, a chei latctias fa cl a nus! Dacoramegn teneili char el, cumbein ca nus el ussa cun nos oegls buce snvein ver, a cun nies antalleg buce partarchiar. Er ad el lein nus lar latetia , a tutt quci ca stat scritl en la bref. O quont leds essen nus, da ver una gada quei bien bab!» Sin rpiei sehe va la muirima: «cbars uffonts! Co vicss bab sin terra fa cun vus, fa igl bab enten tschiel cun ils carstiauns. Igl ei ver, nus carstiauns vesein ounc ussa Deus bucea, a tenein el er bucea char. Mo el dat a nus da tuttas sorts bcls schangegs — sulegl , gliina , steilas , llurs, puniras l -liad auters frigs da la terra — ils rpals nus datan d'an- canuscher sia charetia. lia soinchia scartira ei da considerar seo üna bref dad el, enten la quala el fa a nus a saver sia veglia ad amparmetta igl parvis. O lou spechian ounc [>l¡ l)els schangegs ad ounc pli grondas latetias sin nus, ca seo quest mund nus sa dar ! Nus vulein pia era tener char Deus, far la sia veglia, a nus legrar digl tschiel. Lou v egnin nus a ver Deus da fatsch' en fatscha, a goder la letia nunudida. ■» Dens ei spir buntad a charetia, Ludeit él da cor a cun latetia. 2. Igl dar sulegl. «Mo sch'ei dess po adiina sulegl!» Sclieva sin un gi da plievgia Friderica. Seu giavisch vegniva cumplanieus. Meins ora sa scliava ver buce ün nivel vi digl tschiel, mo la leunga schichira fagieva grond don als ers ad als praus ; er enten igl hiert da Friderica seceavan las flurs a las ervas, a seu glin, sin igl qual ella haveva sa legrau, era strusch vegnieus da dett leung. Ycz.is ti ussa, sehe va la mumma, ca la plievgia ei aschi necessaria, sco igl dar sulegl ! Ad aschia fuss ei era par nus carsliauns bucea bien, scha nus havessen spir gis sereins a légers; ei sto era vegnir sur da nus gis da tribulatiuns ad an dirai'. Seo ti laudas Dens en la latetia. Laud' el er en la tristetia. 3. La plievgia. Üna gada turnav' ün marcadont a cavaigl da fier' anavos a casa, ad haveva davos el ligiau si iinabulscha cun danèrs. Ei pluvcva íig , igl bien hum vegniva blclschs tras a tras a f ova par via da quei fig malcuntents, ca Deus havess dau aschi schlett' aura sin seu viadi. El era vegnieus en ün guauld scür (spess), a resera cun tcmm' a fichia star ün vagabund sper la via, ca lagiava cun ün füsi sin el — a schava giu. Mo da la plievgia era la parla vegnida bletscha , ad igl füsi deva bucea liber. Igl marcadont f agiev' uss ir igl cavaigl a spruns a mitschava vantireivlamegn. Cur el er a mitsch, schev' el: « chei narr sunt jou Staus, ca jou hai bucea preu si la schlett' aura cun patientia, seo caussa, ca ven da Deus. Fuss l'aura Stada bell' a sereina, sclia schc- schess jou ussa moi'ts enten meu saung, a mes ulïbnts spichias- sen adumbattem sin mia vegnida. La plievgia sur da la quala jou puplava, mi ha spindrau la vitta ad ils daners. Aduna Deus bein manigiava, Scha bein d'anschetla ei auter pareva. 3. Lecho. Igl pign Gieri savev' ounc nagutta d'igl echo. Una gada gariv' cl s'igl prau: «Ho, hop!» Cun üna gada tunav' ei c'gl guauld, c'era datiers : « Ho, hop ! » Sa schmarviglionl: clumav' el ussa: «chi eis ti?» La vusch clumav' era: «chi eis ti?» El gariva: «Ti eis ün giuven narr!» — «Giuvcn narr!» raspundev' ei d'igl guauld. Ussa vegniva Gieri gritts, a clumava dad un chimar pli a pli gronds Zunders (schloms) e'gl guauld. Da tutls vegniva l'exacta rasposta. Sin quei mav' el p'igl guauld anturn ancurint igl giuven, par gli far vendetta, mo cl savev' aflar nagün. Ussa curreva Gieri a casa a sa lamcntava ancunter sia mumma, co ün nauscha scrocc liavess sa zupau e'gl guauld a schlomau sur dad cl. La mumma scheva: «Ouella gada has - 4 — ti d'igl deg antardieu a chisau tatez. — Sapias, ti has nagutt autor udicu, c'ils tes aigiens plaids. Parchei seo ti schon savons has veu tia fatscha en l'aua, has ti uss iidieu tia vusch e'gl guauld. Ilavessas ti clumau plaids migieivels, scha vegniss ci or ad haver raspundeu cun plaids migieivels. « Mo aschia va ei cumniinamegn adüna. Igl sa cuntaner dils auters ci par la pli part igl echo digl nies. Mein nus anturn cun la glieut migieivlamegn, scha vegnian ei er a far cun nus igl sumgliont. Mo essen nus dirs a grobs aneunter dad els — scha savein nus er dad als nagutt auter pretender. Seo ti gareschas e' gl guaulJ. Raspund' ei a ti bein bauld. 5. La misch. Sutt igl grond nugèr sper la vischnaunça aflavan dus giuvens üna misch. «Ell' aud' a mi, clumav" Ignaz; parchei ca jou hai ella veu igl amprim.» «Na, a mi aud' ella, gariva Bernhard; parchei, ca jou hai ella preu si igl amprim.» Ammadus vegnivan cn üna gronda dispitta. «Jou vi far or la dispitta!» schev' im giiiven pli grond, c'era vegnieus denter. El sa tschcntav' a miez ils dus giuvens, rumpet la nusch, schent: «Igl miez digl (cros) cries aud' aquel, ca ha veu igl amprim la nusch; gl'auter a quel, ca ha preu si ella a vont, mo igl lamizzi (la nuschella) salv' jou par la sententia. Quei ci cumminamegn schev' cl, rient, la fin dils process Chi ca lia dale™ da processar , Perder ven enslaigl catar. - a - 6. La ciisteivl' ervetta. Duas fantschellas, Catharina ad Eulscha, eran sin la via par ir e'gl marcau; minchüna purtava s'igl chiau una canastra greva, pleina cun pumma. Catharina murmignav' a suspirará trasora. Eulsclia 1'ancuntra mai rieva a scerzava (fagieva spass). Catharina scheva: «Mo co mai pos ti rir? Tia canastra ei gie aschi greva, seo la mia, a ti eis nagutt pli ferma ca jou. » Eulscha scheva: «Jou hai mess tiers igl pcsom fina tschert' ervetta, ad aschi sent jou quel strusch. Fai ti er aschia ! » « Ei clumava ! Catharina', quei sto esser iina custeivT ervetta. Jou pudess tras quell' era levgiar igl meu pesom. Gi a mi, co ha quellanum? Eulscha raspundova: «La custeivl' ervetta, ca levgia tuttas molestias, ha num — Patiemtia.» Parchei Tiitta breigia, tutta stenta, Surlevgia la patientia. 7. La rava. Do pauper giurnalier (quel ca va a gis) havèva cuten seu Iiiertett ün oreifer gronda rava, sur da la quala tutt stueva sa schmarvigliar. «Jou vi ella schangiar a gli segner digl casti, schcv' el; parchei, c'ei legi-'cl, cur nus cullivein bein ils nos horts ad ils nos praus.» El purtava la rava e'gl casti, ad igl signiur ludava la diligentia a la buna veglia digl hum, a schangigiav' a gli Iréis zecchins. tin l)ur da la vischnaunca, c' era fig riclis a iig avais (gitligs), udiva quei, a scheva: «S'igl moment schangeg jou a gli segner digl casti meu vadi grond. Dal el par üna — (> — ra va da îiuot schon trois tocs d'aur-quont vegn jou a stuver surveguir par üa aschi bi vadi!» EI manav' uss igl vadi vi d'üna sugetta e'gl casti, a rugav' igl signiur, da vuler prender quel par üa schangeg. Igl signiur sa schminava curt, parchei igl avar (gittig) pur fuss aschi liberals, a sehe va, c'el vuless buce igl vadi. Mo igl pur rugav' a bettliava, po da prender igl schangeg. Finalmegu sehet igl prudent signiur: «Damai ca vus mi sfurzcits loutiers, scha vi jou prender igl schangeg. Mo sco vus esses liberals an vers da mei, vi jou er esser racuna- schents anvers da vus: jou vi a vus par ries schangeg far iin auter, igl quai mi custa treis gadas da pli, ca quoi, c'igl vies vadi vala. » Cun quels plaids dev' cl a gli pur, ca pigliav' ussa temma a sa stupiva, quella gronda ad a gli beincunaschenta rava. Jgl niebel cor mérita laud; Mo gomgni a beff 1 a quel da fraud. 8. La zichia a la glonda. Ün pur ruvasav' ell' umbriva d'un ruver, ad observava la caglia da zichias, ca sa sturtschev' anturn la seil' digl hiert speras. Scurlont igl chiau sehet el: «Hem! Hem! quei mi plai bucea, ca la pitschna, bassa caglia lou port' aschi gronds a pompus frigs , l' ancunter igl grond a majestùs ruver mai aschi pigns a miseravels. Scha jou fuss staus igl scander digl mund, havess jou pendeu vi digl ruver spir zichias, grondas, bellas, pesontas. Chei caussa bella, da mirar, fuss quei Iura stau. Strusen havev' el gig quei, scha curda v' aschi slaign ünw glonda sin seu ñas, c'ei curre v' igl saung. ü vch! clumav' uss igl hum tumentau; cou liai jou ussa par la mia malprudienscha (meu mal truvar) survegnicu ün schneller, c'jou sai parchei. Fuss quella glonda Stada üna zielt ia, havess oll' a mi schmardigliau igl nos. Sabi a iirwlentamegn Ha Deus las caussas drizan eut. 9. Igl êr. La caschina (casetta) digl pauper Glau steva sin ün plaz, c'era surcai'scheus cun spinatsch' a caglias d' coller. Ün gi da gronda calira, e'gl temps da la mes, scheschev' üna gada Glau eil' umbriva d'üna caglia d'coller. Cou passava sper el vi ün pur cun ün carr cargaus cun monas graun. Glau mira va cu' gl oegl tort s' igl carr cargau a deva strusch plaid a gli pur. Igl pur surstat a gi a gli Clau: «Scha ti sin quei circuit salvadi, c'aud' a ti, vulessas a gi runcar ora mai tont, seo ti quarclas cun teu cliicrp lischent, scha savessas ti ad onn bein meder pli graun, ca seo ti vezas sin quei carr. » Quei cussegl plaschev' a gli Clau: El runcav' ora las caglias a la rampuna, a cultivav' igl terratsch. Asebia sur- vegniv' el ün êr, ca custav' a gli buce ün qualtrin, a cun igl qual el munteneva sasez ad ils ses. Jgl lisclientiv sto pittramegn pitir, Cur igl ßissi da leger cor po rir. 10. Igl seazzi e'gl êr. Enten üna terra iig lunsch navend, cumparevan üna gada dus purs avont igl derschader. L'ün scheva: «Jou hai da meu vischin cou cumprau ün bein. Cun cavar suttsura quel, hai jou aflau lient ün seazzi. Mo jou sai quel buce - 8 - salvar cun buna cunscientia. Parchei c'jou hai cumprau mai igl tcrratseh, a sai vi digl scazzi haver nagün dreg.» L'auter scheva: « Jou sai aschi pauc seo ti prender cun buna cunscientia igl bear aur ad argient. Jou hai bucea zupau igl daniT, ad aschia mi aud' el era bucea. Sur quei hai jou vendeu a gli vischin igl terratsch cun tutt quei, c'era lient, ad hai resalvau nagutt.» Sabi derschader, dai ti la decisiun, a cui igl scazzi audig. Igl derschader schev' ad eis: «Jou hai udieu, c'igl figl da I' ün a la figlia da l'auter veglian maridar l'ün l'auter. liait als dus ufïbnts igl scazzi par dota. Ils dus bravs humens amparmettevan da far quoi , a turnaran cun cuntentiensch' a casa. Quont bell' ei tonatont la redliadad, Ca legra Deiis ad ils carstiamis da buntad. 11. Igl utschï canari. Christina rugara sia nümma, da cumprar iin utschi canari. La mumma scheva: «Ti deis surregnir un, scha ti vul adüu' csser perderta, diligent' ad ubiedia!» — Chrislina amparmetteva, d'esser quei. Ün gi turna va Christina da la scola. Cou scheva la mumma : « Jou vom uss or ampau. Cou sin la meisa ci (ma pinchia scattla. Guarde da buce' arver, ner da tuccar quella: Scha li mi fas par curamond, vi jou, cur jou turn, far a ti anzachei da grond piascher, Striisch era la mumma or dad isch , prendera la matta da maiveglias la scattla enten maun: «Mo co quei ci 1er, a chei rusnettas e'gl uvierchel ! Chei po bein esser lient?» La mumma reza gie buce, tarchiar' ella tiers sasezza ad arrêta la scattla — a mire, s'igl moment sagli ora än marvaglius bi, melan canari, ca sgulara, ledamegn schulont, — 9 — par la stiv' anturn. Christina viileva dabott pigliar igl utschi, a puschpei serrar ent el , par ca la mumm' ancorschig bucea. Cur ell' ussa, pleina d'ilad a cutschneida si sco igl feuc, a- duinbattem curre va suenter a' gl utschi, zapa va la mumma en stiva a scheva: «Matta malubiedia da marveglias! Çuici bi utschi duvevas ti survegnir; tonatont vulev' jou metter tei aront sin prova, scha ti igl méritasses. Mo uss vi jou el cun üna gada turnentar a gli marcadont dad utschels. » Un. bien iiffont fa sen chiver, ■ Er cur ses vegls qiiei buce san ver. 12. Igl staar. Igl catschadur vegl, Murezzi, have va en sia stiva iin staar, c'have va amprcu da plidar anqual plaid. Par exempel: sch'igl catschadur clumava: «Staarett, nu eis?» scha raspundev' igl staar minchia gada: «Cou sunt jou!» Igl Carl giuven digl veschin haveva vi da rpiei utschi iin special plascher, a fagieva savens ad el Una visita, t ua gada, cur Carl puschpei vegniva, er igl catschadur gual buce en stiva. Carl pigliava dabott igl utschi, mettev' el en scarsella, a vuleva cun el sa strichar na vend. Mo en quei hallerdocgl vegniv'igl catschadur en dad isch. El vuleva far a gli matt ün piascher a clumava sco antruras: «Staarelt, nu' eis ti ? » — mo igl utschi en la scarsella digl matt clumava, tont sco cl pudeva: «Cou sunt jou!» Er igl pli dascus ladernitsch Da rar c' el po vegnir a mitsch. 13. La gaglina. Üna paupra dunn' haveva üna gaglina, ca metteva min- chiagi ün iev. Mo la dunna vuleva bucea sa cuntentar mai cun ün iev. Ell'angarschava la gaglina sin spronza dad — 10 — aliar dus a treis ovs a gi enten igl agniv. Mo la gagliaa vegniva cun angarschar memma grassa a calara s'igl davos tuttavia dad uvar. Cumminamegn surven quel, ca vul tutt, S'igl davos fig pauc, a savens tuttavia nagutl. 14. Las muschias ad ils filients. Un giuvert princi scheva savens : « Parche! po Deus bein haver scaíieu las muschias ad ils filients ? Tala sort gli- mariglia sa gie purtar nagün niz als carstiauns ? Sch'ei stess tiers mei, bandischass jou (juella tutta da la terra. Üna gada stuvev' en la guerr' igl princi fugir d'igl anamig. Staunchels sa mettev' el la sera e' gl guauld sutt iina plonta a durmiva. Ün schuldau digl anamig curreva vi tiers el cun spada blutta, par igl mazzar. Mo anegiamegn vegniv iina muschia, sa tschentava a gli princi sin la fatscha a punschev el aschi fig, c'el sa desdida va. El sagliva si, targieva la spada — ad igl schuldau prendeva la fugia. Igl princi sa zupav' uss en iina cavorgia d'igl guauld. Da noig tendev' ün ñlient la sia reit sin la spunda da la cavorgia. Cun la damaun vegnivan dus schuldaus digl anamig a vont la cavorgia, p'igl ancurir. Igl princi udiv' els plidar ansemmel. «Mire, clumav' fin dad els, en cou ven el ad haver sa zupau!» «Na, scheva Fauter, en cou sa el buce esser, parchei cu' gl ir ent havess el stuveu scarpar la teila filient. Cur ils schuldaus eran na vend, clumav' igl princi commu- V entau, cun mauns stendeus ancunter tschiel : « 0 Deus, co sai jou tei ludar vangonzamegn ! Hier has ti spindrau a mi la vitta tras üna muschia ad oz tras ün filient ! » Quont savens sa la mendra creativa , Piu lar a'gli carsliaun la sia vantira. - II - 15. Igl chiaimctt. Ün gi mava dunnscliclla Carolina spcr igl ua! a spass. KU' aflava cou anchüns bubs nauschs, cu vulevan nagentar ün chiaunett. Ella haveva cumpassiun cu'gl pauper glimariett, cumprava quel giu als matts, a prendcv' cl cun ella c'gl casti. Igl chiaunett sa eudischeva gleiti vi d'ella, curre v' ad ella da partutt suenter. Üna gada vegniva da noig la dunnschella en la combra da durmir, par ir a leg. Cou iadrav' igl chiaunett fig vi a sutt la legehier ent. Carolina anvidava cun la cazzola suttent, a mire, cou ün sgrischeivel hum, igl quai era ün morder, ca haveva sa znpau sutt la legchiera. Ella clumava par agid. Tulla glieut e'gl casti curre v' ansemmel. Ils serviturs pigliavan igl morder, a devan el sur a la gistia. E'gl examen cunfessav' el , el hagig vuleu murdigiar la dunnschella a sblundriar igl casti. Carolina angraziav' a gli segner par la sia vantireivla spindronza a scheva : « chi havess quei schminau, ca quei glimariett , igl qual jou hai spindrau da la mort , mi vegniss a spindrar la vitta. Chi als glimaris J"a digl bein; La pagagUa da Deus surven. 10. Las mirssas. Ün giuven pastur parchirava las nurssas sin igl culm, tin gi sesev' el sin ün tschengel ell' umbriva d'ün pegn a sa durmentava. Durmint dev' el trasora cu' gl chiau , ca t pendeva d'avont giu, vi a nou. Igl bucc-nurssa, igl qual hue lunsch dad el pasculava, manigiava, c'igl nursscr anvidass el or, da sa stuschar cun el. Schmanatschont sa pinava parquci igl buce, tschessava , par saver prender ün pli grond sprun, anchüns pass ana vos, sagliva a Iura ancuntcr igl nursscr, a dev' a quel cun ses corns fin fern» slausch' — 12 - Igl nurssêr, gritts sur da la mala, frida, c'havev' ol lavcntau d'igl dulsch sien, sagliv' ussa si, pigliav' en la rabbia cun ammadus mauns igl buce a saglientav' el sur ün ault gripp giu. Cur las nurssas quei vesevan, saglivan tuttas, a quei da tschientaneras, suenter a gli buce, a mavan malamegn a schmerscher. Or da carschadegna targiev' uss igl nurssôr or a sasez ils cavéis , clumont : Vee a quel, ca lai igl Jerrein a las griltas, La caussa da schi bear schvantir a dispittas ! 17. L'istoria da quella schvantirada muntanera vegniva cuna- schenta par I'antira montognia. Un nurssôr vegl, c' er' ün sabi a l!g brav hum, fagieva da la histori' ounc fig bien diever. Ses figls a figlias vulevan üna gada ir e'gl marcau a liera, par saltar lou. Mo igl bab scheva: «Quei ei bucea par vus. Lou daventa buce adiina igl pli ludeivel. Jou vus hai traig si en la temma , a tiers la temma da Dcu ; lou savessas yus fig maneivel vegnir surmanai. Ils uffonts sehe van : «Moauters van gie era!» Sin quei schev' igl bab : « Schon bears mavan lou a mettcvan a perder sanadad a vitta, hanur a bien laud. Iicits vus parquei far ad els suenter? Fagieit po bucea seo las nurssas. Vus saveits sch' üna saglia surargiu, scha saglian tuttas las autras a quella suenter. Vus numneits ellas parquei biesca narra. Mo igl carstiaun, ca sa mett' a perder , parquei c' autcrs era fan aschia ci nagutta pli perderts — anzi ün veritavel narr. Sa fiev Un cun maljar en gomgni'a tiirp , Fai a gli quei buce suenter sc' im balurd. - 13 - 18. Las perlas. 1. Ün viandot havera sa pers en íin da quels desierta da sabliin, nua c'ei fa starmentusas caliras, a nua c'iln sa far viadi entiras emmas senz' aflar avdonza da carstiauns. Bunamegn morts da la seid a da la fom rivav' el finalmegn en l'umbriva d'un palmer a tierv üna fontauna fresca. Sper la fontauna sclieschev"' iin saccett. «Deus seigig ludaus! schev' igl hum, palpont igl saccett, quci ci forssa arveglia, Ca mei spindran da la mort. » Cun arsentim schligi' el igl saccett, a cloma Iura or cun furtina: « Ach Deus , igl ci mai perlas ! Igl tocett paun , ca tel rannten , Survarg las perlas e' gl valsen. 2. Igl pauper hum havess ussa stuveu murir sper las perlas, ca havevan la valitta da beara milli thalers (cruschuns). Mo el urava cauldamegn tiers Deus — ad anegiamegn vegniv iin mohr en gronda prescha, sesent sin un earned, sa prendera puceau digl carstiaun, e'era miczmorts da la fom, dev' ad el paun a frigs custeivels. «Mire, schev' igl Mohr, co Deus meina marvigliusamegn. Jou teneva la persa da las perlas par üna schvantira, mo ei fova üna vantira. Deus laschava quei tier — par ca jou vegniss puschpei cou a spindrass a ti la vitta. Dens sa mis marvigliusamegn. Dar agid en igl grond besegns. 19. La crappa cnstcivla. Ün luvrer en aur stuveva par iina signiura luvrar or iin custcivel fitamcnt. Coutiers haveva quella dau plira crappa custeivla. — 14 — Robert, c'era tiers el en surwetsch ha vera vi tía (judia crappa bella, da tutta sorts calurs, ün grond piascher, a mirara quella savens. Anegiamegn ancurschev' igl meister, c'ei muncass dus d'ils pli bels. Cun üna gada hayev' el igl giuven en suspett ad ancuriva suenter en la conibra da quel. Cou allav' el ils crapps en üna rusna, c'era e'gl mir sur üna trueca vedra. Robert augirava c'el havess bucea preu la crappa; m o ouncalura bastunav' igl meister el fig, schent, c'el havess meritau la furchia, a catschav' el narend. Gl'auter gi muncava puschpei ün crapp, ad igl fravi en aur aílav' el en la medemma rusna. Ussa dev' el exactaraegn adaig, chi po zupass cou la crappa. Cou vegniv' üna hazla, la quala igl giuTcn haveva traig si a faig dumestia, sgulont nou tiers, prendev' ün da quels crapps custeivels e'gl Schnabel a purtav' el en la rusna digl mir. A gli fravi en aur ancarschev' ci ussa fig, c'el haress faig antiert a gli pauper, innocent matt, prendev'el puschpei tiers el, dev' a gli sia hanur a bonificav' ad el par las sias dalurs cun richamegn schangiar a gli. Igl haver suspett Un tissi ei.' P'igl innocent , quei mai ti lai. 20. Igl paim. D'igl temps da la carischia laschav' ün rich hum vegnir ils pli paupers uffonts digl marcau en sia casa a schev' ad eis: «Cou ci üna canastra pleina paun. Minchün da vus prendig ün da quels — ad asebia aseéis vus vegnir minchia gi, antrocqua Deus tarmetta mcglier temps.» Ils uffonts surcurdavan la canastra, dispiltavan a sa rigniavan par igl paun, parquei ca minchün lev' ad haver igl pli bi a pli grond, a mavan sin la lin navend — senza mai gir angraziament. — 15 — Mai Francisca, una matta, cun en Schletta, mo schubra vascadira, steva da lunsch, prendera îgl pli pign , c'era en la canastra , bitschav' a'gl hum , cun angraziar , igl maun , a mara Iura chieuamegn a cun dischentadad a casa. Gl'auter gi cran ils uiïbnts puschpci aschi malvuglieus , a la paupra Francisca survegniva questa gada ün paun, c'era pli ca miez pli pigns c' ils auters. Mo cur Francisca regniv' a casa, a la paupra mumma schnizzav' igl paun — cou curdav' or ün grond diember da muneida d'argient. La mumma pigliava temm' a scheva : «Dai igl daner s'igl moment anavos ; parchei ca quel ci sagiramcgn vegnieus e'gl paun or dad errur. » Francisca purtara quel anavos. Mo igl hum buntadeivcl scheva: «Na, Na, ei era nagün errur. Jou hai aposta faig metter igl daner e'gl pli pign paun — par dar a ti bien uffont, la pagaglia. Seigias adiina aschi amigieivla a ta cun tenta cun igl pauc. Quel, igl quai enstaigl da sa rigniar p'igl grond, pli bugient prend igl paun pign — porta minchia gada la benedictiun cun el a casa, a duvess era bucea adiina esser vegnieu mess danêrs e'gl paun. La pasch cun cunlentienscha. Ei vera beadiensclia. 21. Igl cmigimenl. Ün princi yegniva sin üna spassigiada surcurdaus d'un uradi, a fugiev' en la caschina d'ün pur, c'era datiers. Ils uffonts sesevan gual davos meisa, sin la quala stev 1 üna scadella pleina da buglia d'aveina. A tutts ferdava quella ílg bein, a vesevan ora aschi freses a cotschens seo las rosas. — 16 — « Mo co eis ei tonatont pusseivel, schev' igl princi tiers la mumma, c'ün sa gudcr ün' aschi raccha spisa cun schi veseivel appétit a lousperas ver or aschi saun ad aschi bein?» La mumma raspundeva : «Quei ven nou da treis cungiments, c'jou mett loundervi. Jou fetsch oravont tuttas caussas guadogniar ils uffonts tras luvrar igl ensolver J oreifer meisa dunt jou ad els nagutt, par c'ei hagian fom cur igl ei il terns da mangiar; era hai jou eis cudischeu, da sa cun tentar cun quei, c'ei han, enten quei, c'jou eis mai hai f'aig cunaschents cun mammams a bunbuns. Lajbm, igl luvrar, ad igl sacuntentar , Dat la meglra regia ë gl cuschinar. 22. La tüba digl pas t ur. Ün reg haveva ün cassier, igl qual haveva da nursscr s' alzan tiers quella aschi impurtonta carrica. Mo igl cassier vegniva chisaus avont igl reg, c'ei fuss mallldcivels cun ils scaz/.is digl reg, a salvass si las caussas custeivlas ad ils danôrs rubai en ün aigien arveult cun si ün isch da fierr. Igl reg fagicv' a gli cassier iina visita, mira va sert palaz, vegniva sper igl isch íicrr a cummandava, dad arver quel. Mo cur igl reg zapav' ent, er' cl surprcus bucea pane. El vesev' auter nagutt, ca quatter paréis vidas, iina incisa simpla, ad ün sessel da ström. Sin la meisa scheschev' üna tüba (fifa) da pas tur, ün fist ad üna biilscha. Tras la fenestra vesev' ün ils praus verds a culnis cun guauld. Mo igl cassier scheva: «Enten mia giuventegna parchirax jou las nui'ssas. Ti, o reg, clumavas (targievas) mei W da tia curt. Cou enten quest arveult manav' jou vi minchiagi ün' hura, mi ragurdava cun latetia da las mias relatiims da vida vont, a repeteva las canzuns, las qualas jou hai avont temps, parchiront las nurssas, cantau tiers laud digl scander; - 17 - Ach, lai mei puschpei turnar anavos en mia casa paterna, nua ca jou era pli vantireivels ca cou, vi da tía curt!» [gl reg vegniva fig vilaus sur ils columniaders, ambrat- schava igl niebel hum , a rugav' el da star vinavont enten sen survetsch. Nè aur, nè pompa; mo ün ruvaseivel cor Ei qiiei, ca la vantira digl carstiaun Ja or. 23. Melchior, purtont ün beinamplanieu sacc sin la schuvéla, mava Iras ils praus , a Casimir s' aecumpagniava cun el. Melchior plidava e' gl ir continuadamegn d' ils defects dad antra glieut , mo d'ils ses aigiens cuschev' el chieu sc'iina meur. Cou scheva finalmegn Casimir. «Ti has, sco ei para, mess tutts ils defects esters e' gl sacc d'avont giu , par haver els adiina avont ils oegls, a saver trer liber sur dad els. Mo ils tes aigiens defects has ti fiers si dies, par c'ei vegnian a ti or d'ils oegls. Volve üna gada igl sacc antnrn, quei ven a ti ad esser bear pli nizeivel.» Quel ca corregía aigiens dejects , ei ù'n sabi hum ; Mo cht ca lai aulers buce cun bien, ei ù'n paltrun. 24. Ils sett fists. Ún pur haveva sett figls, ils quais savenz eran mal- paviina. Cun sa rigniar a dispittar antardavan ei la lavur. Gie anclnma glieut Schletta sa profitavan da quella mal- antalgienscha, ad ancuiivan, da radir ils figls suentci- la mort digl bab par l'hierta paterna. Cou fagiev' igl bab sin ün gi vegnir ansemmel tutts sett figls, mettev' ad eis avont sett fists, c'eran ligiai staignamegn — I« - anstfmmcl, a scheva : «À quel, ca rumpa quei fascli da fists, pag jou tschient thalers (cruschuns) danêr blutt. » L'un suentcr l'autcr ampruvava gig a leung tutt sia possa, a sin la fin scheva minchiin : « Igl ei tuttavia bucea pusscivel ! » «A tonatont, schev' igl bab, ei nagiina caussa pli leva ! » El schligiav' igl fascli a rumpeva cun pinchia fadigia iin list suenter Tauter. «Eh, clumavan ils figls, aschia va ei daveras lev; sin quella guisa savess quei mai ün mattatsch!» Igl bab scheva: «Sco ei sa cunten cun quels fists, sa cunten ei era cun vus mes figls ! Aschi gig sco vus fer- mamegn vus teneits ansemmel, vegnits vus a star en peis a nagün ven a puder vegnir sura a vus. Mo ven igl ligiom da la concordia, ca vus dei tener ansemmel, schligiaus, scha ven ei cun vus ad ir, sco çun ils fisks, ca schein cou rutts giu bass. Satt va la casa tras discordia , Mo igl mund sa cunsalva tras concordia. 25. Igl portrait. Avont bear tschient onns muriv' en ün grond marcan ün marcadont, ca laschav' anavos iina gronda rauba. Ün saveva, c' el havess mai ün figl , igl quai era sin viàdi ; nagün e'gl marcau ancunaschev' el da fatscha. Suenter anzachei temps vegnivan treis giuvcns e'gl marcau, a münchin pretendeva, d'essor igl figl sulett a ver hartavel. Igl derschader fagieva portar la sumegfia digl bab, c'era tuccada bein a scheva: «Quel da vus treis, ca sa cu'gl piliet tuccai l'ansenna , c'jou fetsch cou s'igl cor da la sumeglia, da quel dei esser l'hierta. » — Ii) — Igl ampi'im sagitar' a tueca va lig datiers; igl secund vegniv' ounc pli datier; mo igl tierz, enten quei, c'el lagiava, nntschevev' a tremblar, vegniva sblichs, rumpev' or en larmas, friv" igl piliet a igl ave giu sin terra a clumava: «Na, jou sai bucea sagitar; jou vi pH bugent perder tutt l'hierta. » Ussa schev' igl derschader tiers el : «Niebel giuven, ti eis igl ver figl a ver hartavel; a bucea tscliels dus, chan sagitau aschi bein. Parchei c' igl ver figl sa igl cor da scu bab er buce' en la sumeglia forar tras cun igl piliet. » Un uffont sto ses vegls tener char A mai enten nagù'n cass stridor. 26. L'hura da sacc (Vargient. Ernst, ün pauper studeutett, steva üna gada en., ün mulin sur noig. Un baunc enten la stiva sutt sm - vev" a gli par leg. Anturn mesa noig sa deschdav' el, ad udiv' anzachei pichiont vi da la parei. El guardava vi, a catara e'gl ciar da la glüna adagur un' hura da sacc d'argient. El survegniv' üna gronda cuveida, da prender l'hura, a fugir cun ella tras la fenestra. La cunscientia schev' a gli bein: «ti deis buce' angular.» Mo la cuveida suenter la bell' hura vegniv' adüna pli a pli gronda. Con sagliv' el anegiamegn si a mava or da fenestra, par mitschar a'gl tentament. Mo cur el era curreus anzaquonts tschient pass lunsch, s'anriglav' el, da buce haver preii l'hura, a vuleva puschpeî turnar anavos. Ouncalura sia cunscientia varnigiav' el ounc üna gada, ad el deva a quella udida a mava sias vias anavont. Ussa mava la gliina giu ad ei vegniva fig scür. Ernst sa perder' en üna palea, mo arivava tonatont finalmcgn sin üii crest. Fig staunchcls sa mettev' el cou giu a sa / - 20 — durmentava staignamegn. Cu'gl far gis vcgniv' el desdídaos si d'üna sgrischeivla cañera , a cur cl arvev' ils ocgls, may' ci a gli üna gronda schnavur. El s'chescheva sutt la furchia, a vcseva sur da seu cliiau pender ün lader , anturn igl quai havevan sa rimnau ün grond diember da corvs, fagient starmentusa cañera. Cou vcgniv' ei a gli avont, sco sch'ünna vusch schess a gli : « Mire , aschia fuss ei ieu cun tei sin la fin , sclia I ¡ havessas antschiet ad angular.» El sa fiïva en schanuglias ad urava : O Deus, sin bear guisas ti mis his varniar ; Ch JOtl (V ubadir a ii , mi possig flissiar. 27. La burssa cun danêrs. 1. Norbert, ün matt pauper d'iin coiglêr, sesevn sun iin pegn e'gl guauld a plonscheva, bargiev' ad urava. Ün signiur, cun ent ün vaschieu vêrd a cun una steila s'igl cor, mav* a catscha e'gl guauld, vegniva nou tiers, a scheva: «Mattett, parchei bragias ti?» «Ach, scheva Norbert, mia mumma ei schon gig stada malsauna, a cou ha meu bab mei tarmess e'gl marcan, par pagar igl apothecer, a jou liai pers sin via ils danêrs cun la burssa. » Igl signieur plidava dascus cu'gl catschadur, c'igl cum- pagniaya, largieva lur or' üna burssa da scida cotsebna, enten la quala eran anschiins tocs novs d'aur a scheva: «Ei íjuei forssa lia burssetta?» «O na, sebeva Norbert, la mia era mai üna Schletta, ad ei era bucea aschi bcls danêrs lient.» «Scha ven ei bein ad esser questa?» scheva igl catschadur, a targiey' iina burssetta nauscha or d'igl sacc. — '21 — «Ach gie, chima va Norbert pleins da latetia, quell' eis ei!» Igl catschadur la dev' ad el, ad igl niebel signiur scheva: damai ca ti eis prus a sincera, scha schangeg jou ounc loutiers questa burssa cun aur.» Da l'anguscJia spindra l'uratiun; A cun esser bravs vcns ti igl pli lunsch tras igl mwid. 2. Stephan, ün auter matt da la pli datiers vischnaunca, udiva da questa historia. , Aschi bauld c'igl gentilhum mava puschpei a catscha e'gl guauld, sa metteva Stephan a sêr sutt ün pegn e'gl guauld, a clumava a gariva : «O mia burssa! O mia burssa! jou hai pers mia bui-ssa cundanêrs!» S' igl garir da quel, vegniv, igl signiur noutiers, mussav, a gli üna burssa pleina cun danêrs, a dumandaV el : «Ei quei la burssa, ca tl has pers ? » « Gie ! » Mo igl catschadur, ca steva sper igl signiur, scheva savilont : «Bub impertinent ! Ti ta turpegias buce , da gir mausegnias a gli reg? Cou vi tei pagar parsueutcr cun antra muneida. » El prende v' uss or d' üna caglia d' coller üna torta , a gasliava igl malitius angannader, sco el haveva meritau. Igl malfideivel a jfauls hum Surven la pagaglia digl paltrun. 28. Igl giuven canastrßr. Igl giuven Eduard haveva fig richs geniturs. El sa la- schava sin lur richctias a vuleva nagutt amprender. Igl giuven Giacum digl pauper vischin I'ancunter amprendeva cun gronda diligentia igl mastregn da far canastras. Ün gi steva Eduard sper la riva da la mar a pigliava peses par passatemps. Giacum haveva tagliau ün grond f'asch tortas salisch a vuleva gual purtar quellas a casa. Cou — 22 — sagliv' aiiegiamegn una ros cha pilots or da las caiglias a runavan ils dus matts sin lur nav, par vender els seo selavs. La nay vegniva stuschada da las malas auras lunsch navend ancunter la grippa d'ün' insla, a sf arcada; a mei ils dus matts mitschavan sin terra schichia, sin la quala avdavan mohrs crudels. Giacuni partarchiava , forssa sa ineu mastregn acquistar a mi la gurbida da quels. El prendera ora seu cuntí, tagliava pin tortas salisch ad antschevera a far un bi canasterett. Ün triepp humens , femmas ad nfíbnts ners vegnivan vitiers a guardavan tiers cun grondas marveglias. Suentcr haver vinscheu igl canasterett, dev' el quel par schangeg a gli principal deniers els. Cou havessen ussa tutts, gronds a pitschens, giu bugent da quels canasteretts. Els schangiavan a gli Giacum una casetta , ca vegniva umbrivada da pumôrs frigchieivels, par c'el lou savess, nunmolestaus , far la sia lavur. Er amparmettevan ei da proveder el richamegn cun vivonda. Sin quei garigiavan els dad Eduard, e'er el duvess far iin canaster.. Mo cur ei ancursclievan , c'el havess ampreu nagutt, pichiavan ei el; gie ei havesson el tuttavia mazau, scha Giacum havess bucea rugau par el. Eduard stuveva tonalont sin lur cummond dar seu vaschieu da stad a gli Giacum, trer ent igl tschopp da lanziel digl Giacum, survir a gli sco fumegl ad a gli pnrtar tiers las tortas salisch. Jgl diligent pardert maun Surven da pertutt sen paun. 2Í). La dunnschclla loscha. Dunnschella Gertrud avdava en iin superb casti, ad haveva grond quitt, parquei c'ella fuss da niebel. — 23 - On gi vegniva Maria, üna paupra matta d'ün maridar^ tiers ella, a sclieva : «Meu bab, c'ei malsauns sin la mort, lai rugar ella, da vegnir tiers el; el ha da gir ad ella üna caus8a d' impurtonza. » La dünnschella raspundeva, tarlahont : « Ei po bein esser d" impurtonza , cjuei c' iin aschi pauper hum ha da plidar cun mei ! Va , jou hai nagutta da far en tia miscrabla caschina. » Suenter ün' urêla vegniva Maria puschpei a chima va bunamegn senza saver trer igl fiad (pleina d' liad) : « o cara dünnschella , vegnig ella po dabott ! Lur mumma barmiera ha, duront la guerra, faig murar ent üna quan- titad aur ad argient a cummondau a meu bab, da gir a nagün carstiaun igl leug, auter ca ad ella, cur ella hagig üna gada cumplanieu vegn onns. Mo uss eis el datiers a la mort a sa bucea spichiar pli aschi gig.» Dünnschella Gertrud currev' uss aschi dabott, seo ella pudeva — mo cur ella zapava en stiva, fov' igl bien hum schon sparchieus. Par angusch' a gritta vulev' ella bunamegn vegnir or ti'igl senn, laschava bauld cou, bauld lou rumper si la müraglia c'gl casti, mo allava bucea igl mender scazzi. Ei ancarschev' ad ella par la sia antira vittaj c' ella tras sia superbia ad ün aschi brav hum havess enten ils ses da vos moments causait malruvaus, a sasezza radig par aschi beara richetia. Ta. parchira da hisclietia , Parchei c'ella port' a ti trisletia. 30. La lumbarda. IV igl temps da la carischia mava üna nuncunaschenta lumbarda, la quala haveva bein Schletta, mo tonatont schubra vascadira, par la vischnaunca anturn, îugont l' ahnosna. - 24- Or d'anchünas casas vegniv' ell' anviada navend cun dürs plaids; en anqual autra survegniv' ella una íig pinchia buceada; mai ün pauper pur cliimav' ella, parquei e'ei era fig freid, en sia stiva caulda, a la patruna, ca haveva gual faig rudellas, dev" ad ella fin Li toe da quei. Gl'auter gi vegniva tutt quella glieut, tiers la quala la nuncunaschenta er' ida a rugar, anvidada s' igl casti tiers üna tschcina. Gu'gjl passar e'gl cumach da la tscheina, catayan ei adagur üna mcisetta pinchia, pleina da trachias custeivlas, ad üna gronda tavla , cun bears tagliers , sin ils quais tschou a lou era ün tocett paun misch, ün pêr truféis ner ün maun plein crischgias; mo auter pli buna- megn nagutta da ver. Mo la signiura d' igl casti scheva : « jou era quella lumbarda travaschida, a vuleva en quei temps, aschi dürs par ils paupers , metter sin prova vossa miscricorgia. Questas duos paupras persunas tractavan mei aschi bein, sco ei savevan; ei mangian parquei cun mei, a jou vegn ad els onn par onn dar pensiun. Mo vus auters duveits vus cuntentar cun quei, ca vus haveits piert a mi, a cou veseits sin ils tagliers. Lousperas partarcheit — c' ün vegnig üna gada en igl auter mund er a vus survir si aschia.» Siienter seo ti serrinas , Vens ti üna gada a nieder. 31. Igl lacier da pores. Una sera tard vegnivan dus manaders dad urs cun ün urs, ca save va saltar, en ün vig, a stevan enten l'ustria sur noig. Igl ustier haveva gual vendeu seu grond an- gai'schaun, a serrava igl urs en igl camberliet (zonn) vid. Anturn mesa noig vegniva ün lader a vuleva angular igl angai'schaun. El saveva d'igl passau bucea la mendra - 23 - caussa, arveva bufaig igl isch digl zonn, niav' en a pigliava e'gl scür enstaigl igl angarschaun — igl urs. Igl urs, starmentus urlont', sagliva si, pigliava cun sias fermas griflas igl lader, a laschav' el bucea pli larg. Par anguscli' a dalur gariv' igl schvantirau starmentus. Tutta la glieut enten l'ustria sa deschdava a curreva noutiers. Cun gronda breigia targievan ils manaders dad urs igl lader — ca fora tutt üna sanganada — a gli glimari rabius or da las grillas a surdevan el a la gistia. Fas ti igl mal; Scha ven ei er ad ir mal. 32. Ils treis morders. Treis morders murdergiavan a sblundergiavan ün mar- cadont, ca viagiava cun bear daners a caussas custcivlas tras ün guauld. Ei radican ils scazzis rubai en lur launa, a tarmettevan igl giuven denter eis enten igl marcan, par far cumprar vivonda. Cur quest era navend, sclievan tschels dus l'fint ancunter l' auter : « Chei Yulein nus parchir tontas richetias cun ijuei giuvenatsch ! Cur el turna vulein nus el furar tras, scha croda sia part tier a nus.» Mo igl giuven morder partarchiava sin via: «Ç/uont vantireivels fuss jou, scha tutts quels scazzis fassen mes! jou vi tissigientar mes cammarads, scha stat la rauba a mi.» El cumprava e'gl marcau vivonda, melteva lissi e'gl vin a turnav' anavos cun tutt. Cur el zapava en la tauna , saglivan tschels ancunter ad cl, stuschavan a gli lur Stilett e'gl cor, c'el curdava morts a terra. Sin quei sa mette van ei a sir, mangiavan, bu- vevan igl vin tissigintau — a murivan sutt las pli grondas - 20 - a starmentusas dalurs. Dai anturn d' iina gronda pluna scazzis, aflav' iin morts tutts treis. Sin terra lai Deus savens Us schletts Esser Us morders da sasez. 33. Igl magliaglieut. Dus matetts or d'igl marcau sa perde van en iin guauld sciir, a stevan lou en iina pinchi' ustria, c'era daparsci sur noig. Anturn mesa noig udiran ei plidar enten la combra sper els. Ammadus teñeran sigt zug las ureglias tí da la parei da lenn a taidlavan. Cou udivan ei antalgian, teirlamegn ils plaids: «Dunna, scaulda damaun marvegl igl pariel ; jou vi mazar ils nos dus pinchietts or d'igl marcau. » Als paupers matts mav' ei schnavurs. «0 tschiel, cpici ustier ei ün magliaglicut ! » schevan ci discus iin tier l'auter, a saglivan ammadus or da la fenestra combra, par mitschar. Mo d'igl saigl i'agier' ei mal ad eis las combas aschi fig, c'ei savevan strusch ir pli, a tier quei er on'nç serrada la porta da la curt. Els sa ruschnanan tier ils porcs en nuvigl , a manaran ri la noig cun anguscha da la mort. La damaun vegnir' igl ustier, arrer' igl iscb nurigl, gizav' igl cunti, a clumava: « uss oi'a vus pigns ; la vossa davos' hura ei vegnida ! » Ammadus matts antscheroran a garir a bargir, a rugaran en sclianuglias , da po bucea mazar els. Igl ustier sa schmarrigliava, d' ailar els e'gl camonn da porcs, ad amparara, parchei ei tenessen el par fin magliacarstiauns. Ils matts schevan, bargint: «vus haveits gie sez gig (]uesta noig, ca vus vuleias nus mazar «puesta damaun.» Mo igl ustier clumava : « 0 vus narrs uflbnts ! jou hai — 27 — bucea manegiau vus. Jou numiiava mai ils mes dus purschclls, parquei ca jou liai els cumprau e'gl mareau, en spass ils mes dus pigns or d'igl mareau. Mo ascliia va ei, seh'ün taidla. Tenit endament pia quests plaids : Ta turpegia da taidlar vid la parei, Ei ti porta turp a laid, mai mi crei. 34. Igl harmêr da niadischiiias. Ün viandont bein vaschieus, vegniv' una dumengia siu la sera en iina stizun (buteia) d'ilna vischnaunca, a f'agieva dar iln per pulasters barsai, ad una mesa d'igl meglcr vin. Mo aschi gleiti, c'el haveva mess l'amprima buceada en bucea, antschavett el miserablamegn a sa stortsclier, tenent íin f'azolet alv vi da las vistas, a scheva, c'el liavess da quindisch gis annou giu starmentusas dalurs e'ls dens. Tutts ils humens en stiva have van iina gronda cumpassiun cun cl. Suenter iin' urêla vegniva nou ad ent un harmêr da madischinas, sa mettev' a sêr en un ancarden, a garigiava iin glas vinars. Cur el udiva, chei ei muncass a gli êsler signiur, schev' el : «Par quei hai jou remiedi s' igl moment!» El prendeva or da la sia cassetta ün pign papier d'aur, ca fova mess bein ansemmel, arveva si quella a scheva: « Mcu signieur ! bagnian els üna gada igl dett orasumm, tegnian quel allura en qnesta purla alva a strichian cun tat* igl den.» Igl iester fagieva quei , a clumava sigl moment ora: «Mo co eis ei a mi? Tutta dalur ei, sco seh' ella fuss sufflada navend. » El deva a gli harmêr da madischinas ün thaler grond (cruschun), ad igl l'agiev' margiar a beiver cun el Tutts ils gasts a tutta la glieut d'igl vig vulevan uss' ad haver da quella purla, ad igl harmêr vendeva bein - 28 — tschient paquets, igl toc par dudisch hrizers. Cur anzachi en la vischnaunca survegniva mal ils dens , vegnivan las glieuts cun la purla da miradas ; mo da las grondas marveglias ! ei gidava nagutt. Igl angonn vegniva sin la fin a glisch. Ils dus viandoiits haveran plidau gin igl negozi. La purla alva era nagult auter, c'ampau hrida sgartada. Ammadus angannaders vegnivan par (juel ad auters sumiglionts angonnaments mess sin galia. Madischinas cumpradas dad éstra glient Portan la pli part donn a laid. 35. Igl cavascazzis. Ei vegniv üna gada la sera da sulegl rendeu un ester hum, vaschieus oreifer auters, cun iin cudisch griess sutt igl bratsch ad iin fist alv enten maun, tiers igl pur Leonhard (Glienard) a scheva tier el: «jou sto a tus confidar ûna caussa discusa! En ün d'ils vos êrs schai zupau iin grond scazzi d'aur a d'argient. Vuleits vus dar a mi la dicschavla part da quel, scha vi jou cavar igl scazzi. Vus saveits sin quclla guisa vegnir anegiamegn starmentus richs.» Cun latetia dev' igl pur en veglia. A las dudisch en noig mavan ammadus cun badils a cun ün carrett da maun sin igl êr, cavavan, senza plidar ün plaid, en la terra üna gronda fossa, aflavan üna greva cassa, a radivan quclla vantireivlamcgn s'igl carrett cnten la casa ti'igl pur. Igl cavascazzi guardava quella cassa da tuttas varis, tueca v' ella bauld cou, bauld lou cun ün iislett, ligeva loasperas or da seu cudisch da tuttas sorts plaids nunantalgieivels a scurlav' igl chiau. Sin la fin schev' el : «Dei igl scazzi hueca sa midar en coigla, scha ston, avont carver la cassa, vegir duvradas — 29 — tschertas caussas secretas. Mo quellas ha nagün auler, c'ün apothecer vegl, diesch huras lunsch navend da cou, a sutt vegn ducatas dat el bucea nou quellas.» Igl pur ca haveva avont ün pêr gis gual preu ent aschi bearas ducatas par ün cavaigl, dumbrav' ellas cun latetia d'igl cor s'igl moment ora a gli hum. Igl cavascazzi sa metteva ounc quella noig sin via — a turnara bucea pli. Suenter gig spichiar, arvev' igl pur la cassa ad allav' en quella nè aur né argient, nè coigla, mo spir da quella crappa glischa or d'igl ual, ca curreva sper scu êr vi. Oreifer la crappa sa catav' ün zedel, sin igl f|iial steran scritts quests plaids: Mire, co Un cun cavar scazzis Sa gleiti vegnir î-ichs da crappa. 36. Igl spirt. Martin schlachigiava da mesa noig e'gl curchin digl casti, amplaneva dus saces cun pumma, a vuleva ussa gl'anprim ir cun un sacc a casa. Dantont c'el sa Strichava sper igl mûr digl curschin vi, dev' ei sin igl cuclêr las dudisch — la figlia da la pumêra f'agieva gronda ramur d'igl sufFel, ca mava tras — a Martin catav' anegiamegn adagur sper el ün hum nér, d'igl quai ei pare va, c'el survitscbeivlameng gidas purtar l'autcr sacc.» Martin dev' ün gareu , laschava dar igl sacc a sagliva, quei c'el pudeva. Igl hum nér laschava era dar igl sacc, a cuiTeva gual aschi debott sper igl Martin vi — antroquan la fin digl mûr, cou stuleva igl hum. Martin rischdava la damaun sisur da partutt d'igl star- mentus spirt; mo d'igl seu ladarnitsch cuschev' el. Na- gutta tont meins fagiev' igl girau vegnir igl medem gi Martin a schev' ad cl : — 30 - «Ti has oz iioig angulau pumma e'gl curcliin digl casti. Ils saces, sin ils quais stat igl num da teu bal), lian Ici antardieu. Jou vegn parquei a far melter tei en parschnn. Mo igl spirt nér era nagutt auter, ca la tia umbriva, la quala ti, cur la glüna antscheveva a dar a las dudisch, cata vas adagur vi d'igl mür digl curchin, c'ei da curt vegnieus faigs alvs. » «Aschia va ei cun minchíín, ca fa buce andreg. Min- cbia ramur da la figlia tument' el, ad el fui da la sia aigna umbriva. D'igl mal stos ti ta parchirar , Lura moanglas ti mai tremblai-. 37. La dunnschella morta. Ei muriva üna gada üna dunnschella enten la pli bella Hur da ses onns. La sia baca, vaschida en alv, vegniva messa e'gl vaschi (begl); anturn ses cavéis fova ligiau iina corda da perlas, a vi da sen maun dreg havev' ella i! il anni d'aur cun crappa custeivla. Quellas caussas custeivlas devan cun ella en la fossa ses geniturs cumbriai. La noig sisur mav 1 igl calusler discusamegn cun üna laterna pinchia sin igl sentieri , cavava puschpci si la fossa a vuleva irrender a la bara sias custeivladats. Mo la barmiera sa metteva sin sûr, guardava staign enten cl a scheva cun vuscli fleivla : «chei vul ti?» Igl caluster pigliava temma a parneva dabott la fugia. La dunnschella, la quala era bucea Stada yeramgn moría, mo mai vegnida tenida par moría, ('alzara or da la fossa, partiera la laterna, la quala igl calusler haveva laschau davos, a mava a casa. Cur ella passava e'gl cumach, - r»i _ hâterait üa gcniturs igl amprim una grond' anguscha — mo s'igl davos era gual aschi gronda la latetia. fía buce siUterar memm bailld quels , c'han mess giu chiau ; Duvein mis tidts purtar igl pli grond qidlau. 38. L'hier ta. Ün rich marcadont lascliava sura a ses uffbnts tutt sia rauba, ad ils uffonts amparmettcvan rancuntcr, da muntaner cl suentcr sia conduita (stand). D'antschetta mav' ci bein; mo plaun a plaun davcn- tavan ses ufTonts fig dürs ancunter el. Ei miraran a gli sin minchia biiccada, c'el mettev' en bucea, a purtavan parfin nagiln quitau, da vaschir el honestamegn. Igl deploreivel bab scheva savenz : «jou bai faig mal, da surdar a mes uiïbnts tutt mes danêrs a mes beins. Megler fuss ei, c'els sturessen rugar mei, a bucea jou eis.» En üna gada ven a gli bab d'ün amig vegl da handlcg nunscbminadamcgn pagau anavos 20,000 cruseburs (thalcrs)j ils qnals cl schon gig haveva dan par pers. El íagieva far üna ferma cassa da íierr, a metter si bearas serras, a teneva si enten quella ses danêrs. Ils uffonts fagievan ussa puschpei bella curtasia eu 'gl bab, a tractavan el s'igl pli bein, par carmalar ora dad el era quels danêrs. Mo igl bab dev' or ad els buce ün brizer, ad els sa cunfortavan cun Thierta. Suenter sia mort arvevan els cun arsentim la cassa, par parchir ils danêrs. Mo igl bab haveva e'g] discus schangiau ils danêrs a gli orphanotropheo (casa dad orfens), a Tancunter mess en la cassa terra coichia (ziegel). Sper quella era ün scrittett, sin igl qual steva : Enlen. crappa dein, ils danêrs par quels itffionts sa midar, Sur d' ils quais lur geniturs ston susjnrar. — 52 — 39. Ils anfarvims (fraias). 1. Un vegl schuldau cun üna comba lenn rivava en iina Tischnaunca a vegnir' anegiameng malsauns. El pu- deva bucea viagiar pli lunsch, stuveva scher en ün clavau s'igl stromm, a sa sentira fig mal. La pinchia Agatha, la figlia d'iin pauper, ca fagieva canastras, haveva eu "gl hum malsaun la pli cordiala cumpassiun. Ella visitava el minchia gi a schangiava gli minchia gada ün da sis. Mo iina sera scheva igl rcdli guerregier fig cumbriaus: « Char ufFont ! sco a mi ei vegnieu dau part, can tes ge- niturs paupers. Gi a mi pó sinceramegn, nunder prendas ti tonts danêrs ? Parchei pli bugent vuless jou mûrir da la fom, ca ratscheiver mai iin hrizer, igl quai jou sa- vess buce haver cun buna cunscientia. » «O, schev' Agatha, seigias senza quita u ! ÇHiei danêr ei gistamegn acquistaus. Jou vom e'gl vig cou datier, a scola. La via en quci leug meina tras ün guauldett, cou dat ei bear anfarvuns (fraias). Cou anquer jou minchia gada fin canasterett plein, vend els e'gl vig, a survegn parsuenter minchia gada sis hrizers. Mes geniturs san quei bein; mo ei han nagutt ancunter. Savcnz gin eis, ci dat ounc bear pli paupers, ca sco nus essen, a cou stuvein nus far d'igl bein ad eis, tont sco las nossas circumstantias a nus lubischan. » A gli guerregier vegl targlischavan las larmas e'gls oegls a dagultavan giu sin ses mustats. «Bien uffont, schev' el , Deus veglig benedir tei a tes geniturs par tais sentiments humouns. Mo jou fetsch ussa la prova da la verdad : Fig savenz savessen nus guiar, Mai sha nus quei indessen er far. » - 53 — 40. Igl cries (cros) da la misch. Igl grov vegl da Nordstern teneva fern» sin verdad a gistia. Anchüns schletts carstiauns vcgnivan parquci aschi vilaus sin el, c'eî sa conspiraran, da mazar el. Ei puita- van era veramegn ün morder discus, c'igl duveva la noig sisur mordriar. Igl niebel cunt (Grov) sa schminava nagutt da quei, ca spichiava sin el. La sera avont igl visitavan ounc ses biadis, c cran uffonts fig da bein. El era enten lur miez iig légers a da buna vcglia a surveva si ad els cun meila, pera, cuas a nusclis. Suenter e'ei eran navend, may' el a ruvaus, sa racummondava a la protection digl Segner a durmev' ussa senza quitau. Mo anturn mesa noig passava igl morder, ca haveva sa scblachigiau en discus en igl palaz bufaig en igl cumach. Igl bien Grov durmiva ; üna cazzoletta da noig ardeva davos üna cuverta verda ; igl morder alzava cun seu maun dreg igl stilelt d'itschal, fig mulau a gizau, a mava vi tiers igl leg. Mo anegiamegn scruscliev' ei en igl cumach aschi dad ault a fig, c'igl Grov sa destadava. El saglia si, vescva igl morder, parneva giu da la parei sper seu leg üna pistola a tencv' ancunter el. Igl malfichiont pigliava temraa, la- schava curdar igl Stilett a rugava par pardun. El stuveva sa dar prischunier a gir ils ses cunculponts. Igl Grov ancuriva suenter da nunder fuss vegnieu quei fcrm scrnschcr. A mire ün d' ils uffonts haveva casualmegn laschau curdar giu sin plaun ün cries da nuschs, ad igl morder era passaus sisur. «Bien Deus, clumav' igl Grov, ha damai ün cries da nuschs tras teu manar a mi cunsal- vau la vltta, faig ir en nuot üna conspiratiun , a surdau a la spada da la gistia ils malfichionts ! » Igl ei Deus , ca veglia sur dils prus , A spazza Us schletts cussegls dils impielus. 3 - oí - 41. Las fliirs da maig. La Rosina pinchia, figlia d'ün pauper giurnalicr, era malsauna; Elisa, figlia digl mastral, purtav' ad ella, par- quel c'igl pauper uffont saveva guder nagutt auter, min- chiagi üna scaglioletta pleina suppa. Cur Rosina era puschpei sauna, schev' ella: «La chara dunschella ha a mi en mia malsognia faig bear d'igl bien. Ella sezza prendera adüna la fadigia, da purtar a mi la suppa. Mai scha jou er' ad ella sayess far ün pign plascher!» Dantont udiv' ella, ca Elisa (Eulscha) havess starmentus bugient ílurs da maig. Ella maya parquei d'igl amprim gi da maig narend bunamegn minchiagi en igl guauld, par ancurir flurs bellas, da far ün maigett ad Elisa. Sucnter gig ancurir cattav' ella finalmegn adagur lunsch en igl guauld, en 1' umbriva d' ün ruyer yegl, pliras flurs da maig. Cur ella ussa pleina latetia rumpeva giu las flurettas, udiv' ella en igl spess da las caiglas plidar ansemmel dus morders. «Ti, clumava l'ün, ussa say ein nus far vendetta a gli mastral , ca ha faig metter meu frar en la casa da correc- tiun (Zuchthaus). Mire, cou hai jou la clay digl isch casa digl mastral, la quala la narra fantschella ha laschau loun- dei'vi.» «Bien, scheva Tauter, nus yulein questa noig mordcrgiar igl mastral cun dunu' ad uffont, a Iura sblun- dergiar la cassa, c'el ha enten maun. » Rosina pigliaya temma a sa fagieva discus navend cun las flurs d'maig, radiv' ellas ad Elisa, a rischdaya, chei ils morders havevan gig. Igl mastral (official) pustava discusamegn anchüns humens armai a vigilara cun els en igl zulêr. Anturn mesa noig vegnivan veramegn ils morders en dad isch, vegnivan pigliai, a s'igl sucnter castigiai par lur schlett' ovra. Mo igl mastral (officiai) scheva tiers sia figlia: «Chara Elisa, tia beneficentia (buntadeivladad) ha a nossa casa purtau gronda benedictiun. Ti has sodulau la paupra Rosina cun ampau suppa, mo ella ha a nus'tutls spindrau la vitta.» Parclde eu'igl fumentau teu toc paun, Sagir, c'ei va cun tei allur pli bein, 42. Tortas a strom. Üna paupra veua a ses dus matts turnaran üna sera or da las caglias d' salisch, nua c'to havevan rimnau tortas da salisch, anavos en lur vischnaunca. La mumma pur- taya sin seu chiau iin grond ad ammadus malts ün pign fasch da tortas d' salisch, igl quai era ligiaus cun iin ligiom da strom. Sin via antupavan els ün rich marcadont or d'igl mar- cau, a rugaran cl par vin' almosna. Mo igl rich hum scheva tiers la veua: «Vus haveits hueca da basegns, dad ir a rugar. Beit sura a mi quests dus matts; ei dein am- prender, da far aur or da tortes a strom.» La mumma teneva quei par spass; mo igl marcadont sagirava ella, c' ei fuss a gli veramegn da ratschiert. Ella deva final- megn en veglia, ad igl marcadont laschava V iin d'ils matts amprender da far canastras a Tauter da far sumgliontas lavurs cun strom. Suenter treis onns turnavan els en la paupra caschina da lur mumma, fagievan nunstancladamegn las pli bellas canastras a las pli finas capellas d' strom, a surdevan la rauba a gli marcadont. Ün gi zapava igl marcadont en lur stiva, pagava las lavurs ratschavidas cun spir zecchins a scheva, fagint bucea da rir, tier la mumma : «Naveras vus? jou hai salyau plaid?» Par quel , c' ei Jlissis a lavura bugicnt Sa midan igl strom a las tortas en argient. — 58 — 43. Igl tocett leim. Ün fideivel mess official, ca purtava cun el üna gronda summa danûrs, vegniva en üne sera rucha digl unviern attaccaus, sturnieus a sblundergiaus. Ün aílava la bara sche- schent en la neiv, la quala lunsch anturn era cotschna d'igl saung. Igl mastral (official) intercurreva ounc quella noig cun cozzola anvidada igl leug da saung. Cou vesev' el scheschent ün tocett lenn or d'ün fist cun bottuns, a catscliava quel dascus en sacc. Cur el la damaun sisur mava en la stiva officiala (stiva da darchira) catav' el cun fiebi' a temma adagur, c'ei mun- cass vi d'igl fist cun bottuns digl vaibel ün tal tocett lenn; el masirava ad ei sa mussava, ca quei tocett aflau era rutts navend d'igl fist. Igl official dev' ussa cun üna gada cummond da i'urmar igl vaibel seo morder a mettcr el en cadeinas. Igl nauscha scrocc schnagava gl' amprim frechamegn F oara — mo igl pign, müt tocett lenn deva memma clara pardiebia aucun 1er dad el. El sa schmidava a dibiva ussa tutt. El hagig saveu, schev' el, c'igl mess official vegniss a purtar en la casa officiala (casa da dreg) üna tarmenta summa daners, a cou hagig la seid suenter danêrs anrisau cl, da murdergiar igl vaibel, igl quai fussig adüna Staus seu bien amig. Igl paquet cun en ils danêrs bavev' el nunaviert zupau suit la sia pluna da lenna, ad aschia mai veu buce igl da- nêr, par amour d'igl quai el bave va murdergiau. El vegniva mess vi a vont iin grondpicvel, igl quai era vegnieus, par guardar tier. Minchün sa schmarvigliava, c'üna aschi pinchia circumstantia havess manau a glisch igl delict. Chi ca va sin la Schletta via , Ven a mauns a la gistia. — 37 - 44. Igl chiet. Dus ladei'S mavan da mesa noig sin üna scala tras la fenestra d'ün mulin, par rubar a gli risch mulinêr ses daners. Cur els ussa en igl zulêr scür sa schlachigiavan ana- vont bufaig, bufaig sin la detta pei, par aflar la combra da dormir d'igl mulinêr, canatva bucea lunscli na vend dad els igl chiet. Igl giuven lader sa schnuviva a scheva discus : «Igl chiet ha a mi faig temma! Nus vulein pusebpei tur nar ana vos; igl ladernitsh pudess vegnir ora.» «Ti pauper, tumaleg ! schev' igl vegl, quel , ca ven a nus en via , stu- schein nus cun ils nos cuntells par terravi. A Iura conta nagiin chiet parquei.» Ils nauscha scroecs murdergiavan era veramegn igl mulinêr, a sa fagievan navend cun ils danêrs. Treis onns suenter stevan ei üna gada sur noig en l'ustria d'üna vischnaunca speras ora denter guauld. Cou canta va datiers dad els igl chiet aschi dad ault, ca ammadus sa destadavan loundergiu. «Quei chiet sbusarau, schev' igl lader vegl; jou pudess a gli s'igl moment strubiar anturn igl culiez. Da quella noig en igl mulin annou fa seu cantar a mi schnavur. » «Va ei a ti era seo a mi, schev' igl giuven. Nus havessen bucea duveu prender la vilta a gli mulinêr. Parchei ca da lur annou va ei a mi tutt fichias tras igl cor, cur jou aud cantont un chiet. » Eis sa durmentavan puschpei , mo ancunter damaun sa- glivan anegiamegn humens armai en la cambra, a fagievan els prischuniers. Igl ustier haveva, essend denter la sia a la combra da dormir da tschels mai üna satila parei dad aissas, udieu lur diseurs, a s'igl moment dau igl aus. Cur ussa ammadus morders par lur mazament vegnivan mess vi, schevan las glieuts: «Ha tonatont im chiet cantau parquei ! Megler fuss ei stau, c' ei havessen sa laschau var- nigiar da quel, ca ha avont cantau.» Ei con? igl chiet a sen temps, Ta parchire da fallaments. — 38 — 45. La gaglina. Brigitta, üaa paupra filiera, sescva üna sera suletta en sia stiva a filava. Cou vegniva en dad isch, igl quäl era averts, mont plaun a lom, üna gaglina, c'udiva a la tí- schina. Brigitta serrava dabott igl isch, pigliava la gaglina a purtava ella en sia combretta si sutt igl teg. «Cou vi jou ella parver en igl discus, schve" ella, scha survegn jou plaun a plaun anzaquontas dunseinas (tozzens) ovs.» Ei davantava, ca la gaglina l'autra damaun mettev' ün iev. Mo üna circumstantia haveva Brigitta tiers sia gronda temma bucea giu ponderau avont. Asclii bauld c'igl iev era mess, antscheveva la gaglina starmantus a garir. Brigitta sagliva dabott si da la scala, par far tascher ella. Mo la vischina haveva schon udieu igl garir , jsapava anegiamegn , fig sa vilont, en igl cumach a prende va puschpei cun ella la gaglina. Brigitta haveva antroquan ussa savenz survegnieu schangiau da la richa vischina farina , pieun ad ovs; mo da quel temps anvi ratschavev' ella bucea la mendra caussa pli a vegniva sur quci ounc en igl schliett nura d'üna la darnessa. La rauba angulada Catsha la benedictina or cf casa. 46. Las schvalmas. Cur la primavera las schvalmas turnavan anavos a prenderán, enten la combra d'ün pur legramegn schulont, puschpei possess da lur agniv vegl, scheva la mumma : «ufïbnts, f'agieit pö nagutta da mal a quels buns utschêletts. Chi ca catscha or da sia casa las schvalmas fa ir cun quellas la vantira or da sia casa. Igl vischin ha spazzau en sia combra igl agniv da schvalmas, a schmardigliau ils ovs — - 30 - a da quei temps anvi mava seu tanercasa anavos, ad cl vegniva totalmegn ruvinaus. » Igl pign Christian dumondava seu bab , sha quei seigig aschia. Igl bab raspundeva: «En ün tschert senn eis ei veraniegn aschia. Igl yischin ha numnadamegn abbandunau ils simpéis costums da ses pardavonts. Ils ses pardavonts a geniturs vartivan las schvalmas , schanigiont ellas sin tuttas guisas, a sa laschavan d'ils légers a bagliafus utschêls bugient la damaun marvegl lavantar si tiers la lavur. Mo igl vischin, igl quai era dürs cun glieut a biesca, vegniva malpatients, ca las schvalmas el disturbassen en la sia sien da la damaun, a spazzava parquei lur agniv. Igl ruch nunmigieivel senn aschia, cun igl quai igl marsch, mal- nizeivel hum spuentava las schvalmas — catschava cun las schvalmas era vantira a benedictiun or da sia casa. A cou sa cumplaneva lur quei: Nua ca puccaus a vizis Jan lur agnivs Sa jan benedictiun a vantira Jugitivs. 47. La pernisa. En iin ôr sper igl guauld aflavan dus matts igl agniv da la pernisa. Ei gartiava ad eis da pigliar la gaglina, ca schescheva sin ils ovs. «Ti, scheva igl grond, prende ils ovs; jou vi sal valla gaglina. Ils ovs ean tont valsent sco la gaglina.» « Scha quei ei, schev' igl pign, dai pia a mi la gaglina, a salve t i ils ovs ! » Ei antschevevan uss' a sa rigniar, a vegnivan l'ün Tauter els cavéis. Durant" la barufta mitschava a gli grond la gaglina, ad igl pign schmardagliava, nunschminont , ils ovs. Ussa havevan ei d'igl tutt nuot, a sehe van l'ün an- cunter l'auter: «Nies bab ha tonatont raschun: Megler eis ei , cun igl iev sa cuntentar , Ca par la gaglina sa baniffar.-» 48. Igl hi cavaígl da sella. En Un vig schescheva, duront la guerra, ün regiment husars en quartier. Curt, igl marcadont da cay als, a me- demamegn era lader da caváis , angula va la noig als husars ün d'ils bels caváis a zupava quel en igl guauld. Cur ils husars eran navond, rittigiav' el cun igl cavaigl angulau en ün leug lunsch navend, (en iina contrada allontonada) par igl vender lou. El vegniva tier ün marcau, vuleva tonatont buce ir tras quel, mo passai- «peras vi. Mo cur el vegríiv' anturn ün cantun digl mür digl marcau, catav'el adagur sin ün prau üna cumpagnia draguners, ils quais vulevan gual far igl exercizi. Cun igl tun da la trompeta , sagliva igl cavaigl cun igl tumentau Curt sur la fossa sper la strada, sa met- tev' en ritsch' a fila cun ilt caváis da guerra, a fagieva suenter cummando tuttas motiuns a veultas, bauld e'gl trott, bauld e'gl galopp, sin la pli exacta guisa. Ils schul- daus rie van ora, dad ün rir, igl pauper, tramblont Curt; mo el suya va par anguscha dad ün suvar. Cur igl exercizi era passaus , devan el anturn la schul- dada, ils offiziers, ad igl colonell (Oberst) seheva, varni- giont: «Quei ei ün giuven, bi, bein addressau cavaigl da scliuldada. Co esses vus vegni tiers qiiei cavaigl?» Curt scheva, el hagig quel cumprau; mo da chi el igl bagig cumprau, savev' el bucea gir precisamegn; ün inquiriva la caussa pli anavont, cl stuveva lasebar valer igl lader- nitsch, a vegniva castigiaus sco lader da caváis. Igl lader ascJd bein seo igl rnansasér Ston bauld ner tard sa laschar castigiér. - Al - 49. Igl buce. Signiura de Hill avdava en una bella casa avont igl mar- cau. Üna dumengia marvegl schey' ella tier la sia fan- tschella: «Crescenza, jou vom uss' a baselgia! Serra pô exactamegn igl isch cass. Jou liai a ti quei schon savenz gig; savund" a mi üna gada. Schiglioc savess chiunscha- megn anzachi sa schlacliigiar en casa a far donn.» La dunna mava; Crescenza mará suonter ün' urêla tiers la fontauna par aua, a laschava davéras pusclipei averts tutts ils ischs. «Ün veza par l'antira strada si a giu nér olma nér carstiaun!» schev' ella, a rieva giu digl grond quitau da la signiura. Mo dantont ca Crescenza baghafava cun üna fumichiasa sper la fontauna, currev' ün buce tras igl isch casa, sagliva si par scala a vegniv' en igl cumach da la signiura. Lou pendev' ün grond Spiegel, pigliaus ent en aur, igl qual tonscheva bunamegn antroqua giun plann. Igl buce veseva sasez en igl spiegel, manegiava, ei fuss ounc ün buce cou, a schmanatschava a gli cun ils corns. Igl buce en igl sjüegel fagieva quei suenter. Anegiamegn sagliva ussa igl deg buce ancunter igl immaginau, a stuschava aschi cun forza —- c'igl spiegel rumpev' en milli toes. Crescenza vegniva gual cun igl zeiver d'aua sin chiau en p'igl isch, ad udiv' igl tunimm digl vêder (glas). Ella Correr' en igl cumach, veseva la schvantira, deva cu'ls mauns sur igl chiau ansemmel, a catschav' igl buce cun bearas fridas puschpei or da casa. Mo igl spiegel vegniva parquei bucea pli antiers! Cur la signiura vegniv' a casa, tarmettev' ella la malper- derta fantschella , par via da la sia mal ubadienscha a digl donn faig, senza pagaglia , navend. Enten igl seu survetsch - 42 — niev mounglav' ün bucea pli cummondar ad ella , da serrar ils ischs. Ei sa cumplaneva tier ella igl proverbi: A quel , ca dachia buce sin igl bein manegiau varnigiar, Sto a la fin igl dann mussar, co él dei sa stalligiar. 50. Igl tscherv (hirsch). Hubert era ounc ün mattet giuven, cur seu bien bab, igl catschadur a Tañan , lunsch en igl guauld, vegniva sagi- taus giu d'ün nuneunaschent sagitader da salvaschinas. La raurama targieva igl matt ierfen, aschi bein seo ella saveva, a suenter vegn onns survegniv' el igl survetsch da seu bab. Ün gi catschav' ussa Hubert cun ounc plirs catscha- durs ad amigs da la catscha en igl guauld. El sagitava suenter ün tschery grond — falleva, ad en las caglias clnmay 1 üna vusch, sa lamentont: «O Jesu, jou sunt tuc- caus!» Hubert curre va vi tiers — a mire, ün hum yegl sa rudlaya, suspiront a schement, en seu saung. L'antira cumpagnia da catscha sa rimnay' anturn igl moribund. Hubert sa mettev' en schanuglias sper el, pigliav' el an- turn, rugav'el aullamegn pliront, par pardun, ad angiraya c' el igl hagig bucea catau adagur. Mo igl moribund scheya: «Ti has nagutta da rugar giu. Quei ca nagün carstiaun ounc sayeya, vi jou ussa scuyrir si. Jou sunt igl morder da teu bab. Gual cou sutt quest ruver yegl bugniaya lunsch anturn seu saung igl terratscli — ad uss stuvevas ti, igl h'gl digl mordergiau, sen/.a saver a vuler, sin igl medem post prender la vendetta vi da mei par la mort da teu bab! Deus ci gist ! » suspira v' el ounc, sparchint — ad üna schnavur maya tras ossa a maguigl da lulls quels, e'eran d'anturn. Carstiauns , vus vus parchireit da puccaus , Deus sa manar a glisch er' ils zupaus. - 43 - 51. Igl tun. Franz, ün matt or d'igl marcau, haveva ancurieu am« pueunnas (onichias) e'gl guauld. Cur el turnav' a casa, antschevev' ei starmentus a sufflar; ei vegniv' a plover i camegiar a tunar. Franz tumeva fig, a sa zupava en iin ruver cavierg bucea lunscli da la via. Parchei el saveva buce, quont bugient igl tun (cameg) dessig enten ault pumêrs. Mo en üna gada udiv' el clumont üna vusch : « Franz ! Franz! Vegn, o vegn po dabott nounavont!» Franz vegniv' or d' igl pumêr cavierg — a bunamegn en igl medem moment dev' igl cameg (tun) en igl pumûr, a sfracs starmentus udivan üns d' igl tunar. La terra strambleva sutt ils peis d' igl tumentau matt, ad ei er' a gli, sco seb' el stess en feue a llomma. Mo ei er' a gli bucea daventau igl mender mal, ad el sebeva cun mauns alzaus : « Quella vusch vegniva giu da tscbiel ! Ti bien Deus bas mei spindrau! » Mo la vusch clumav' ounc üna gada : « Franz ! Franz ! Audas ti mei buce?» Ei era üna paisana (pura), ca clumav' aschia. Franz curreva vitiers ella, a sebeva: «Cou sunt jou! Chei vuleits vusda mei?» La contadina (pura) sebeva: « Tei liai jou bucea manegiau, mo meu pign Franz. El parebirava lou sper igl ual las aucas , a sto cou anturn haver sa zupau avont l'aura. Jou sunt vegnida, par manar el a casa. Mire, cou ven el a la fin nounavont or da las caglias. » Franz, igl matt or d'igl marcau, raquintav' ussa, sco el havess la vusch dad ella teneu par üna vusch or d'igl tscbiel. La paisana metteva devotamegn ils mauns ansem- mel a scheva: «0 meu uffont, angratia parquei bucea meins a Deus, scha gie la vusch vegniv' or da la bucea d' üna paisana da pauca miintada. Parchei ca Heus ha asebia manau, ca jou tei stuveva clamar par num, senza saver anzacbei da tei.» «Gie, gie, sebeva Franz cun larmas giu par la vista, Deus sa niziava bein da la vossa vusch, par spindrar mei, mo igl agid vegniva tonatont d'igl tschicl ! » Igl salid ven buce da sasez, Dens ei quel, ca a nus dat lez. 52. Igl taffet. Afra, la iiglia d'iin calgêr, manava a scu bab, c' era ün veu , l' œconomia. Ell' era diligenta (ilissia) a perderta ; mo liaveva ün mérrima grond piascher vi da bella vascadira. Üna gada cumprav' ella par saseza diesch bratscha carme- sinchietschen taffet tiers ün vaschieu, igl bratsch par ün rensch a dodisch hrizers. Mo ella scheva tiers seu bab, igl quai s' antalgiva nagutt sin da quella sort rauba , igl bratsch custig mai 3o hrizers , ad ella calava bucea , da rugar, antroquan igl bab pagav' ad ella tschunc renschs ad ounc ün rensch da pli, par saver, seo ella scheva, far igl vaschieu. Afra prendev' ils sis renschs cun gronda latelia, metteva discus ounc sis vitiers, ils quais ella cun gronda breigia haveva spargniau, a mava, par pagar igl talfet. En la sia absentia vegniv' ün Giudieu, ca handliava cun curom, veseva scheschent igl taffet a dumondava, chei igl bratsch custass. «Igl taffet ei char, schev' igl calgêr; igl bratsch custa 3o hrizers. v Igl Giudieu scheva : «Gie, igl taffet ei gual bucea schletts. Jou dunt a vus s'igl moment 36 hrizers par igl bratsch.» Igl calgêr dev' a gli i^l taffet, ad igl Giudieu pagav' or igl danêr, metteva cun piascher igl taflet en sia bulsch' a mava. Cur Aíia vegniv' a casa, schev' igl bab tiers ella: «Ti vens ad esser léda, Afra; jou liai dantont faig iin bien marcau par tei. Fai quint, jou liai vendeu teu taffet ad - A6 — ün Giudeu — igl bratsch par 36 hrizers. Ti has ascliia sin minchia bratsch gudogniau sis hrizers, a sas ussa bein (Mimprar par tei ounc ün bli bi taflet!» Afra pigliava tcmma, c' ella regniv' aschi aira seo la parei. «Ach, chei donn!» gariv' ella enten las furtinas, a deva cun ils maims ansemmel. Igl bab aneurschev' ussa, c'ella havess gig avont mansegnias ad el. Ella cunfessava Cun bearas Iarmas, c'ella hagig pagan dodisch renschs par quella diesch bratscha taflet, a perdess ussa sis renschs lounderri. Mo igl bab scheva: «Quei ei igl beinmeritau castig da la tia mansegnia; ti has tras tia aigna culpa ta radig par igl teu schamegn spargniau danêr. Jou prend ils mes sis renschs, c'igl Giudieu mi ha pagau, cuntutt imsclrpei ana- vos — a dunt a ti , parquei ca ti eis Stada aschi faulssa anaers mei, bucea ün hallcr pli, da cumprar ün aschi custeivel raschieu. » Mai buce hinsch ven lajaulsadad Parquet seigias amig da la redliadad. 53. Igl caput. Anchüns schuldaus vegnivan tl' igl temps da la guerra en üna vischnaunca a garigiavan ün , ca mussas la via. Ün pauper giuriialier diivev' ir cun els. Ei era fig freid, ad ei bischara a sufBaTá starmcntus. El rugara ils païsans (purs) staigniamegn d'amprestar a gli ün caput. Mo ei derail ad el nagün' udida. Mo ün hum ester vegl , igl quai era tras la guerra regnieus catschaus or da la sia patria , a sco f'umcgl da frari cun breigia sa targiera vi, sa prendeva puceau digl giurnalier a der' ad el seu caput. La schuldada targieva navend — a mire, la sera tard vegniv' a cavaigl en vischnaunca iin officier giuren, bi, - 40 - en magnifica (splcndida) uniforma, purtont üna crusch d'hanur vi d'igl cor, a sa laschava manar tier quei hum vcgl, ca havcv' amprestau seu manti a quel, c'era ieus a mussar la via. Igl bien vegl deva, catont adagur igl officier, ün grond gareu: «0 Deus ! Quei ei gic meu figl Rudolf!» clumav' el, curreva vi tiers ad ambra tschav 1 el. Rudolf haveva avont bears onns stuveu vegnir schuldau, ad era tras ses oreifer duns, tras sia redliadad a tapfradad daventaus officier. El saveva nagutta pli da seu bab, igl qual avont temps en ün grond vig haveva faig igl frayij mo igl figl haveva ancunaschou igl caput vegl, ad or d'igl raschieni da quel, ca mussava la via, cumpreu, ca seu bab sa teness ussa si en quella vischnaunca. Rab a figl bargivan ussa da latetia, a tutta la glieut, ca steva d'anturn, bargiva cun els. Rudolf rumaneva l'anliera noig tier seu bab , discureva cun el antroquan la damaun marvegl, dev' a gli, avont ir, bear danêrs, ad amparmetteva, da purtar milsanavont quitau par el. Mo la glieut scheva : « Damai c'igl hum vegl era aschi misericorgieivels, scha ha Deus era sa preu puccau dad el, ad igl laschau aflar puschpci seu figl, tras igl qual el ven überaus da tutta misergia. Chi ca dot ad aulers bugient agid Surven da Deus aduna cunfiert. 54. La gutta da calcèr. Igl diligent (ilissi) fravi da guttas Senzavegnirstaunccls sescva tugi en sia fravgia a martellava (deva cun igl marli), ca las braschlas saglivan p'ils ancardens. Igl figl digl seu rich vischin, igl Signiur da Rerg, vegniva minchiegi nou a guardava a gli savenz siers antieras huras. — 47 — «Amprendian els f>ar passatemps üna gada da far iina gutta, gim en signiur, scliev' anzacuras igl fravi da guttas; chi po saver, tiers cbei quei po üna gada survir.» Igl lischent giuven signiur sa laschava quei plascher. El sa metteva, rient, a sêr vi d'igl anchinn, a survegniva plaun a plaun igl inschin, da far iina buna gutta da calcêrs. Igl giuven signiur perdeva suenter anzachei onns tras la guerra sia rauba — a vegniva sco pauper emigrant en iina visebnaunca lunsch navend. En quelia visebnaunca eran bears calgêrs, ca purtavan bear danêrs par guttas da calcêrs enten igl marcau, a savenz quellas par luí blutt danêr bucea savevan survegnir. Parcbei enten l'antiera cuntrada vegnivan faig bear milli calcêrs par l'armada. Igl giuven signiur da Berg, cun igl qual ei mava fig miserabel, sa partarcbiava , c'el antalgiss fig bein igl mastregn da far guttas da calcêrs. El sa purscheva, da proveder ils calgêrs cun guttas, sch'ei vulessen a gli drizar si iina fravgia. Quei fagievan els cun plascber, ad el sa vivintav' ussa riebnmegn. «Igl ci tonatont bien, sebev' el savenz, sch'iin sa far era mai üna gutta da calcêrs. Quei surveseba a mí pli, ca mia villa, la quala jou havess bucea dau par tschient milli rensebs.» Minchia mastregn, c'ù'n sa andreg Muntert seu hum cumplein perfeg. 55. La suppa. «La suppa da jentar ei tonatont memma magra, sebeva la pinebia Gertrud, a metteva d'iin maun igl tsebadun; jou pos bucea pli da quella.» «üssa hai jou bucea pêda , da eusebinar fin' autra, sebeva la mumma; mo jou vi a ti metter avont üna meglra suppa da tscheina. » - 48 - La mumma mava sin quei cun Gertrud cnten igl jcrt dnd urteis, cavav' or trulla, a Gertrud stuveva, antroquan da sulegl rendeu, ancurir si trufla cavada a metter en sacc. Suenter c'ei eran turnadas a casa, purtava la mumma la suppa da tscheina. Gertrud schagiav' cil' a scheva: «Quei ei daveras ün' autra suppa; quella gusta pli bein!» Ella mangiav' ora l'antira scaglioletta. Mo la mumma f'agieva bucea da rir, a scheva: « Igl ci gual quella suppa, la quala ti oz da miez gi has laschau davos. Mo ussa gust' ella a ti pli bein, parquei ca ti suenter miezgi has luvrau diligentamegn (llissiamegn).» Chi cun. daleg j~a sia lavur Siwven bien appétit sisur. 56. La richetia. Joachim haveva mai iina cummina rauba da païsan (pur) ; mo cun luvrar, urar a spargniar manavan el ad ils ses una yitta ciintcnta; el haveva moungel da nagüna caussa, a saveva ounc metter anavos minch' onn ilna pinchia summa par ses uffonts. Ün gi schubergiav' el la sistema en sia curt; cou aflav' el suit la maulta a sablun iina gronda vanaun d'irom pleina aur ad argient, a carteva, per ussa cun ils bears danêrs lergess el si or da la fontauna la vera vantira. El laschava ussa sura la lavur da la cultiira (digl feld) a sia fumeglia , sa vaschieva lunsch sur da la sia conduita (seu stand) , mangiava da qucllas caussas bunas a custeivlas, antschevev' a beiver a giugar, partarchiava bucea pli vi da Deus a la perpetnadad, ad haveva en curt temps anstaigl dils scazzis aflai faig si ün grond deivet. Tras igl diever da la richctia era el daventaus ün lum- bard. Seu funs vegniva faig venal, sia sanadad havev' el — 49 — ruvînau tras sia yitta schlaschada , a la mendra brinzla da temma da Deu era stizad' ora en seu cor. Cou may' el vi gual spcr quella sistema , or da la quala el haveya traîg igl rich scazzi, a sa freya en la desperatiun giu en quella. Bear danér pár' a ti la tia pli gronda vantira ; A tonatont sa ei gual esser la tia pli gronda schvantira. 57. Igl bein ampuncleu danêr. Ün diligent tafliader, igl quai gudogniara bear danêr, sa cuntentara can fig simpla vivonda, vaschiya sasez ad ils ses mai mesauna-mo schubramegn, a sa parcliiraya, da bucea stuyer dar ora pli ca p' igl basegns. «Mo nua metteits yus ampo ils yos danêrs spargniai, meister tafliader?» schey' üna gada seu yischin, un tur- nider. Igl tafliader scheva: «jou pag cuntutt par part deivets, par part mett jou eis en Ischeins.» «Ei, clamar, igl turnider, yus scerzeits (hayeits spass) ! Vus haveits nagiins deiyets ad er nagiins capitals en tscheins. » «Igl ei tonatont aschia, schev' igl tafliader; jou vi a yus declarar la caussa. Mireit, tutt quei danêr, igl quai da quel l'hara navend, en la quala jou hai veu l'amprima gada la gliscli da quest mund , mes buns geniturs ban ampundeu per mei, saly jou sco vin deivet, igl quai jou dei pagar anayos; mo quei danêr, ca jou ampund sin mes uflonts, par laschar els ansachei amprender, sco ei s'auda, tegn jou par 'iin capital, igl quai els üna gada, cur jou sunt ycgls, mi vegnian a render cun igl tscheins.» «Sco mes geniturs spargniavan nagutta, da dar a mi üna buna educatiun, aschia fetsch jou era cun mes ulTonts; a sco jou quei salv par üna obligatiun digl ufiont, da render a mes geniturs ils beneíicis, aschia hai jou era la spronza, ca mes uffonts vegnian a cumplanir quest lur 4 - 30 - medeni duvûr envers da mei aschi sagiramegn, sco sch'ci havessen dau a mi parsuenter bref a sagi.» Chei Jan bucea buns geniturs par lur uffonls ! Amblideit pia mai buce, chei vus ad els essas culponts ! 58. Ils brnis vischins. ï Igl mattet digl mulinêr en la vischnaunca sa vugiava memma, datier a gli ual. El curdar' en quel, a fnss bu- namegn nagaus. Mo igl fravi, c'avdava da l'autra vart digl ual, yeseva quei, sagliva dabott en l'aua, tergev' or igl uffont, a purtaya quel a scu bab. Un onn suenter rumpera da noig ora feue en la fraygia. Bunamegn tutt la casa steva schon en feue a flomma, avont c'igl fravi catara adagur. El mitschava cun dunn, ad uiTonts. Mai la sia, la pli pinchia mattetta, haveyan ci amblidau da las furtinas. Igl uffont antsclicvey' à garir enten la casa c' arderá; mo nagiin carstiaun yuleya yugiar dad ir ent. Cou yegniva anegiamegn igl mulinêr, sagliva en las flommas — radiya yantirablamegn igl uffont, deva quel a gli fravi en bratscb a scheva : « 1 )cus scigig ludaus, c' el mi lia dau occasiun , da saver render a vus sumigliont cun snmigliont. Vus haveits traig meu figl or da l'aua a jou bai cun igl agid da Den ípindrau yossa figlia or d'igl feuc.« Quel ca gida ad auters bugient Ha da spichiar dad els igl medem. 59. Igl molir. CT Ün mohr vegl vegniva la sera tard avont la casa dun marcadont, a scheva cun yusch suppliconta : « Igl signiur, a gli qual jou hai vegn onns survieu fideivlamcgn, ha mei - öi tarmess navCnd, paripiei, ca jou sunt vcgls a pos bucea luvrar pH, ussa sto jou senza teg trer miserablamcgn anturn a rugar meu toc paun d'avont ils ischs da buna glièut. Ha* veias misericorgia cun mei, dait, a mi üna buceada paun, a salveit mei sur noig.» Igi marcadont, sia dunna a ses uffonts havenan cun igl pauper hum nôr gronda Cumpassiun. La pinchia Lotta scheva tonatont: «Mai sch*el vesess buce' ora asclii nêr ! Jou hai bunamegn temma avont cl. Era ascein nus bucea dar leg ad el; el yegniss quel a far nêrs.» Ils fardagliuns da Lotta rievan. Mo igl bab dev' a gli uffont d'antallir la caussa, fagieva yegnir ent igl mohr, laschava dar ad el da mangiar ad üna combra da durmir. Anturn mesa noig yegniva igl mohr destadaus d'üna pinchia ramur, a mire — dus morders yegnivan en da la fenestra combra, a lur spadas targlischavan d'igl ciar gliïna. Igl mohr sagliva si, a gariva cun vusch bassa a starmen- tusa: «Chei vuleits yus?» Ils morders pigliavan temma giu d'igl hum nêr, manegiayan da ver igl nauscha spirt a saglivan dabott or da fenestra. Mo ei sa fagievan sin la sulada aschi fig mal, c ei pudevan bucea navend, yegnivan pigliai a par lur nausch' ovra castigiai. Mo tiers igl mohr scheva igl marcadont : « Ti deis ussa par adiina star en casa mia, a manar yi tes gis yegls en ruvaus tiers nus. Parchci par quci pign benefici, ca nus a ti havein demussau, has ti a nus faig fig iin grond. Gie, Dens ha nossa hospitalitad anvers da tei richamegn renden, a ti bien hum nêr, ligeu ora par nies aungel da chira, parchirau nus ad ils nies d'igl yegnir mundergiai a rubai.» Chi c'a gli munglus gida cun. migleivladad A quel igl Suprern ricliamegn renda sia bunLad. - Ü2 - 60. La meglra terra. Ün bab ad üna mumma viveven cun lur dus uffonts sin üna insla salvadia d'igl grond ocean, nua ei eran stai vegni íiers tras naufragi. Ragischs ad crvas surveran ad els par vivonda, üna fontauna era lur buvronda, ad üna cavorgia cn ün gripp lur avdonza. Iis uffonts savevan bucea pli sa partarchiar, co ei fussen vegni sin quell' insla; ei savevan nagutta pli d'igl continent (l'Europa, par exempel, resalvau las inslas, fa ora igl continent) a paun, laig, pumma, a chei c'ei dat lou ounc caussas custeivlas, era ad eis rauba nuneunaschenta. Cou rivavan ün gi en üna pinchia navetta quattcr mobrs sin l'insla. Iis geniturs havevan üna gronda latetia a pig- liayan ussa spronza, da vegnir libérai da lur andirar. Mo la navetta era memma pinebia, da puder tutts cn üna gada radir (purtar) sin igl continent — mo igl bab vtileva igl amprim far igl vugeg cun igl navigar. Mumma ad uffonts bargivan, cur el mav' en quella nav fleivla, fachia cun aissas, ad ils quattcr Immens nûrs igl vulevan manar na vend. Mo el sebeva ; «Bargit buce ! Da l'autra vart eis ei gie pli bien — a vus tutts vegnits gie bauld suenter. » Cur la navetta turnava puspei, par prender si la mumma, bargivan ils uffonts ounc pli fig. Mo er' ella sebeva : «Iiargit bucea! En la mcglra terra vegnin nus a reveder ün Tauter tutts. » Sin la fin vegniva la navetta, par prender ils dus uffonts. Ei havevan temma gronda giu d'ils Immens nêrs, a trembla- Tan d'avont la mar starmentusa, la quala ei duvevan passar. Cun temm' a tremblai- ruchiavan ei vi tiers la terra. Mo co sa legra van ci, cur lur geniturs stevan sper la riva, tueca van ad els maun, manavan els en l'umbriva d'aultas palmas a survivan si ad eis sin igl cespet flurieu cun laig, mêl a frigs custcivels. O quont stulta (malpcr- — S3 — dcrta) era nossa tcmma ! schcvan ils ufïbnts ; bucea turner, mo nus nus legrar havessen nus duveu, cur ils Immens nêrs vegnivan, par nus prender en la meglra terra.» « Chars ufFonts, schev' igl bab, nossa navigatiun da lezza terra salvadia en questa bella lia par nus ounc üna pli aulta muntada. Ei stat a nus tutts avont ounc ün pli leung viadi — mo en üna ounc pli bella terra. Igl antier mund , sin igl quai nus avdein , sumeglia ad ün insla ; «pesta bella terra cou ei par nus üna, mo tuttavia bucea sufficienta sumeglia d'igl tschiel; la navigatiun en quel sur la mar starmentusa ei la mort. Lezza navetta mett' a nus endament igl borr, sin igl quai quatter humens nêrs nus vegnian üna gada a purtar navend. Mo cur üna gada l'hura batta, en la quala jou, ncr vossa mumma, ner vus stuveits navend — scha 2>iglieit bucea tcmma. La mort ei par buns carsliauns nagutt' auter, c'üna navigatiun en la meglra terra.» Beai, cur nus tiers la vantireivla riva pudein rivar ; A Iura ilalurs, suspirs ad anguschas ston calar. 61. Igl pauper matt. Ün pauper matt a Paris, a gli quai ses geniturs laschavan sura igl quitau, da rugar avont ils ischs dils richs a sin las stradas quei, c'el stuveva baver, par sa vivintar, parquci c'cl era ounc memma pigns a lleivels, par saver tras luvrar guadogniar seu paun, hare va dus leiiiigs antiers gis giu dumondau da tutss quels, e'eran passai spcr el vi, par anqual caussa da dustar la f'omm, senza puder sulett iln cor commuvenlar tiert la cumpassiun. Pleins fomm a carschadegna antschevev' cl a bargir, a pHrar tiers seu bab cuten tschiel cun las cauldas larmas giu par la sia vista. A quest, igl qual exauda tutts, ca bragian tiers el, sa prendera dad el puceau a tarmetteva a gli spindrament. Vn auter matt pauper, c'antupar' a gli, dumonda, senz' anca- - 54 - nuscher el, parchei el bragig ? — « Ach ! raspundev' el — ad antschev' a bargir ounc bear pli fig — jou hai üna starmentusa fomm; jou hai da sterzas annou mangiau na- gutta !» —• « Jou hai bein mez fomm, raspundet tschcl, a liai mai quest paucett paun: mo, dameina ca ti has tonta fomm, a bragias — cou has ti la mesadat da «piel ! » Quel, ca da Dens sa fida, Da quoi mai s'anrigla. El dat a tutts spindronza. Ca han tiers el fidonza. 62. Ils galiots. Ün princi mav' üna gada sin una nav da galiots, par guardar ils prischuniers, ca luvravan sin lezza, par via da lur Schlettas ovras, ligiai enten cadeinas. Ei ancarschev' el, vcsent asclii bears carstiauns , ils quais eran mez nieus a sdarschlidamegn vaschi, a gi a noig stuvevan manar igl grev timun da la nav (rudcr). El prendev' avont sasez, da schangiar s 'igl meinz ad ün da quels la libertad. Mo avont vulev' el intercurir, qual dad els meritass igl pli quei henefici ? Parquci dumondav' el ün suenter 1" autcr, parchci el fuss vegnicus manaus noucou? Cou antschevet uss igl far canêra a sa lamentar. Münchün scheva, el fuss ün hundreivel ad innocent carstiaun; nauscha glieut havessen el columniau ayont igl magistrat, ad aschi fuss el vegnieus radigs sin malgista guisa en quest leug. A scadün rugava, igl princi pudess ampö dad el sa prender puceau, a schangiar a gli la libertad. Sin la fin vegniv' igl princi ora tiers ün giuven sdarschlieu carstiaun, a dumondav' el : «Chei has ti faig pi a , ca ti eis vegnieus mess en quest leug ?» — Sia grazia ! raspundev' el — jou sunt ün abominabel schlêt carstiann. Jou hai bucea vulpu ubbadir a mou bab ad a mia mumma, sunt fugieus navend dad els, hai manau üna • _ Kti _ - OO — vitta schlaschada, hai angulau ad anganau la glieut; gic jou stuvess haver ün pêr huras temps, scha jou vuless rischdar si tutt ils nauscha stuccs, ca jou hai faig cn tutt mia vitta. Bugient vi jou andirar meu castig, parchei jou sai, ca jou hai meritau quel.» Igl princi saveva bein, ca tutts havessen meritau lur castig. Mo d'igl daros havev' cl la meglra spronza, c'el vegniss a sa migliurar, parquei c'el racunascheva ses delicts. Parquei schev' el, rient: «Co ven pia ün aschi abominabel carstiaun denter quesla glieut hundreivla ? Dabott parneit ad el giu las cadeinas, a catscheit el navend, par c'el surmainig bucea forza questa brava glieut!» Cun una gada vegniv' el überaus da las sias cadeinas a mess en libertad; mo ils auters, ca have van sa teneu par innocents stuvevan star sin la galia. Chi ca vult curclar seit malfar , ven bue ad haver vanlira : mo cid ca cwijessa quel a stat giu , surven grazia. Proverbis da Salomon 28, 13. 63. Ils litigants rcdlis. En tina vischnaunca d'igl Canton schvyz vegniv' Ina gada siti üna sera igl païsan (pur) Velten tiers igl païsan Caspar, igl quai tuvrava sin la sia cultiira, a sclieva: Vischin, uss ci igl temps da Par fein, a ti sas, ca nus havein üna dispitta (lite) par via d'ün prau. Jou hai laschau chimar ansemmel ils derschaders, parquei ca nus ammadus essen buce studigiai avunda, par saver, çhi da nus dus ha dreg. Vegn pia damaun cun mei avont la darchira ! » « Ti vezas, vischin — raspundeva Caspar — ca jou hai sagau igl prau, a damaun sto jou, dameina c'igl ci bun aura, metter ansemmel igl fein, jou sai pia nur.pusseivel vegnir cun tei. » « A jou sai ils derschaders bucea puschpei far ir, dam'eina c'els han ligeu ora quei gi, raspundeva tschel, era sa 'v¿\ fein bucea vegnir preu navend, avont ca nus savein, a chi - 86 - igl prau audig, »--Suenter haver sa partarchiau ampau scheva Caspar: «Sas ti, co nus vulein far? Va damaun a Schvyz, a mett' avont als derschaders las tías a las mias raschuus, scha moungel jou gie bucea vegnir cun tei ! » — «Scha ti has tiers mei la confidonza, pos ti sa laschar sisur, ca jou vi plidar par igl teu aschi bein sco par igl meu dreg.» — Sco ei eran vegni parüna, mava Velten igl gi sisur a Schvyz, a purtav' avont las sias a las raschuns digl Caspar, aschi bein, sco el saveva. Sin la sera vegniv' el puspci tiers Caspar a scheva : « Igl prau ci teu , ils derschaders han quel ancunascheu tiers a ti : jou giavisch a ti vantira a sunt la;ds , ca nus essen ussa vegni e' gl schuber. » Igl Jar' antiert vi hasslgiar Mana truvar partascheunamegn Ad. a minchün dar a laschar Quci ca gli auda gistamegn. 64. Reconciliation. Gion Steiger, schulthoiss (burgermeister) da Bern, ün d'ils pli richs humens da seu temps, steva cun 1' auter schultheiss, Franz Na'geli, leung temps en iin' avert' anainici- tia. La malparunadad dad amadus humons era aschi gronda, ca ne l'un ne lauter mava sin la casa da la derchira, nor sehigliog or casa, senza üna forma guardia ; tuttas las provas, da reconciliar eis, eran adumbattem. Steiger perdeva tras la mort en igl onn i566 la sia amata (cara) consorta, cun la quala el haveva viveu en vantira a cuntentienscha. Quella mort fagiev' üna tala impression sin seu cor, c'el en iina gada pigliava la resoluliun, da sa reconciliar cun sou anamig. El mava parquei iln gi parsuls, senza serviturs, ad armaus bluttamegn cun fin tegien, sin igl casti Brenigarten, nua ca Ná'geli da slad cumminamegn avdava. Passont en par - '67 - la curt digl casti, catav' el adagur la figlia digl schultheiss sin iln baunc da cespet. La matta giuvna peglia temma, a vult prender la fugia avont igl anamig da seu Lab; mo Steiger liera ad ella ounc avont üna cadeina d'aur anturn igl culiez. Dantont auda Nägeli da seu servitur, ca Steiger seigig en sia curt; a supponent, ca quel cumpareschig or da' lins a miras d'anamig , mav' el armaus giu tier el, cartent, ca lur tegiens vegnissen uss' a décéder a finir lur anamicitia, a plidentav' el : «Chei anqueras ti cou, schvan- tirau?» — «La mort, scheya Steiger, porschent a gli seu tegien, la mort anquer jou, scha ti vult buce ta reconciliar, mo scha ti sas pardunar, tia figlia a tia amicitia. » S'igl moment friva Nägeli si' arma giun plann ad am- bratscliava Steiger; uss' amparmettevan ei ün Tauter, bargint cánidas larmas, s'igl leiig ün' amicitia perpetua (nun- stizeivla). A par ligiar quella cun igl pli ferai ligiom, dev' igl reconciliau a gli sia figlia, a la nozza vegniv' exequida ils 22 da juni 1567. La latetia d'ils avdonts enten igl cantun da Bern sur da quella nunschminada reçonci- liatiun da questas lur duas persunas da magistrat (dad oberlteit) era gronda a generala. - Mo seigias buntadeivels a cordials V ün ancunter Vanter a \mrduneit l'un Vanter, sco Deus ha er a vus parthinau en Christo. Ephes. 4, 32. 65. La matta heroica (da bravura.) Bucea lunscli navend daBegensburg, avont temps ün marcau liber, schvantirav' üna gada üna nav cargada grev cun glieut a cun rauba. Enten quei, ca quella antschevett a ífundrar, clumava la paupra glieut sin quella petramegn par agid; mo par schvantira era nagün auter sper la riva, p'üna pinchia mattetta da dudisch onns, da la quala ün Saveva spichiar nagün auter agid, ca da chimar noutiers - ÍÍ8 — autra glieut. Tonatont partarchiava la buna malla en quell' urêla, ca ti vas a clumar auters, mi eran forza ils sclivan- tirai; aschia vi jou mezza dar dabott agid. Igl bab da la matta er' ün navigadur, ella haveva ampreu dad el ampau da navigar, a vugiava parquei, da vegnir en agid cun üna navetta a la glieut, c'antschevev' a sfundrar. Tult fuss forza ieu bein, mo ils schvantirai sa pendevan en asclii grond diember vi da la navetta pinchia, c'ella dev' anturn. Mo era en quella nova, trista situatiun perderá la brava, bcin partarchiada, matta bucea la curascha, ella sa luvrava bearont cun tuttas forzas or da las vellas, a nudav' alla riva, par radir üna pli gronda navetta.' Cun quella turnav' ella anavos, a spindrava sin quella guisa la vitta a pli c'a vegn carstiauns. Ils spindrai ambratschavan a bitschavan ella or dad angratiament, a chi c'udiva raquintar quella caussa , stuveva confessai' , ca la matta liagig f'aig üna grond' ovra. — Cur ün dumondava ella: Co ella liagig saveu sa resolver loutiers ? raspundev' ella : « Qúei sai jou bucea, ei er a mi minpusseivel, da saver ver lur anguscha, senza bucea vegnir en agid a la glieut. Jou mi sa fidava da Deus , a tras el eis ci a mi gartiau. » — O pudess ei pô esser a bears carstiauns nunpusseivel , da ver l'angusclia a la miseria, senza saver gidar! Pudessen pó bears earsliauns, seo quella buna matta, enten la íklonza sin J)eus, ugiar lur forzas, par dar agid ad auters carstiauns — aliara vegniss beara iniscrgia sin terra en curt temps a prender sia lin ! Vi da quei havein mis ancunascheii la charezta ; ça Iesus ha mess sia vilta par nus, cuntutí duvein er nus metier la villa p'ils frais. 6'6. Igl stateivel martyr (pardichia) cla Christus. Policarpüs, ün scular digl Ajiostel Johannes ad uvese da (a baselgiada en Smyrna, vegniv" entcn igl onn i6y a vont - oí) — igl picvel radunau, d"igl derschader pagaun dumondaus si, da blastemar Christum, par mitschar a la persecutiun. Mo Polyearp raspundeva : «Oigionta sis onns survesch jou a meu Salvader, ad el mi ha faig aduna spir digl bein. Co fuss ei a mi pusseivel, da blastemar el, meu Segnor a Salvader, ca mi ha spindrau tiers la beadienscha ! » Vaseivla- mcgn carscheva la tapfradad a latetia da quei gris carin (da bein), stent ancunter a tuttas incitatiuns surmanontas, a bucea dichiont sin las schmanatschas stramenteivlas. Cun latscha sereina schev' el sin la fin a seil derschader: «Lai els mai manar nou tiers ils glimaris salvadis, ca dein mei scarpar; parchei ca nus christiauns po nagün dubi far gunchir giu d'igl bien tiers igl mal. » A puspei : « Ti schmanatschas cun igl feue, igl quai cuzza mai üu' hura, a Iura stizza ; parchei c' igl feue digl truvament da Dens, ca Ten salvaus si p'ils nauschs ancanuschas ti bucea. Chei targinas ti ? fai radir noutier quoi , ca ti has ! » Dantont, c'iiii mettev' en urden la pluna lenna, sin la quala el duveva vegnir bai'schaus, sa ter'giev' el ora sasez; a cur ün vulev' cl fermai- cun guttas tí da la lenna , schev el : « Lai mai, sco jou sunt ! quel, il quai a mi ha dau la forza, da tener ora igl feue, Ten a mi er' a schangiar la pussonza, da puder star ferms a stateivels sin la pluna lenna, senza pir stuver Tegnir anguttaus. Sin quoi urav' el dacoramegn cun aulla Tusch tiers igl Segner angraziont a gli, da haver el faig vangonts d" igl prender part vi d'igl diember da ses m;ir- tyrers. — Strusch havev' el vinscheu si' uratiun da forza, scha vegniv' anvidada la plunna lenna, sin la quala el bucea tont tras igl feue, ca pareva, da nuschêr el pane, mo tras la spada, cun la quala ün furav' el tras, fagieva fin a la sia vitta terreina enten igl onn 169 suenter la naschienscha da Christus. Seigias fideivels antroquan la mort , scha vi fou a ti dar la pruna da la vitta. Falantada da S. Jon 2,10. - GO - (57. Marvigliiis spindraments cla la vitta. En {¡na vischnaunca pînchia spcras ora en Saxonia bassa viveva ancunter la ßn digl seculum passau ün mulinêr, ca llavera nura Crüger. Quei hum haveva iin figl sulelt, cun num Valentin. Ün gi schev' igl bab tiers el, essend schon mez carscheiis, el duvess ampo quardar suenter da l'aua, la quala fagiev' ir las rodas mulin. Valentin mava s' igl moment sper la riva digl fliim, par mirar, nua l'aua havess rutt tras una via. El aflav' er gleiti quci, c'el ancuriva. Mo par stupar quella russna, stuvcv' el cun ün pei zapar en l'aua. Dantont c'el vuleva far quei, lischnav' el, a curdav' e'gl fliim, igl qual, current dabott, el s'igl moment purtava navend. Anzachei glicut , c' era gual datiere, catava bein bauld adagur la schvantira, a clumava sigl zug igl bab ad ounc plirs humens; mo cou era nagün agid, parchei c'igl fliim havev' el schon traig memma lunsch, a tutts devan ussa si la spronza totalmegn, da ver el pli. Un ancuriva tugi, par aflar sigl meinz morts igl schvantirau; mo era quella fadigia era adumbatten Cumbriaus a senza spronza, mav' igl bab, igl qual era schon bein si p'ils onns, a casa, par portar malacurada sur da la trista sort dá seu figl, a requintar la schvantira a la dunna, la quala schon la damaun marvcgl haveva bandunau ils ses soungs a frees, a dantont era turnada anavos d' igl marcau. Cun schnavur udev' ell' ussa la trista nova; ella bargiva, plirava, a vuleva totalmegn bucea sa laschar confortar sur da la perssa da seo figl, sin igl qual ella haveva tschantao tutta spronza. S'igl zog vuiev' ella sa metter sin via, par aneurir suenter sper igl fluni, a bucea turnar anavos a vont, c'ella havess ù vit ner mort veu seu figl. Seu hum mettev' ad ella avont la nunpusseivladad, par via da la scüradegna, a c'el a bear' antra glieut havessen schon faig quei, c'ella pir oss havess c'gl senn — (il — da far. Mo la dunna teidlava bucea sin seu metteravont» ella prendev' vina cazzola en una laterna a may' uss' an- cunter igl isch stiva. D'antont cell' arveya lez, yegniva seu figli bletsch tras a tras, en da quel. Cou havess ün duveu ver la latezia dad ammadus vegls, ils quais anchünas minutas gig steyan rantai, senza saver plidar ün plaid, vi d'igl culiez da lur Valentin. Bargivan els avont or da tristetia, scha uss' or da latetia. Igl figl rischdava sucnter, co ün pescader, duas huras lunsch navend digl mulin, havess el pigliau si en igl fliim a traig en sia navetta; mo igl brav a human pescader ancunaschev' el bucea. Uss vivivan ils geniturs cun lur, tras igl agid digl segner spindrau a cunsalvau, figl iiu antier onn enten cuntentienscha a vantira. Mo uss rumpev' or' vina guerra. Igl princi duvrava schuldada, a Valentin stuveva daventar schuldau, nundichiont igl seu rugar a metteravont a quel dils ses geniturs, a trer en campagnia. L'armada digl anamig purtav' enten l'amprima battaglia la vinschida, a Valentin ancuriva, cun tutts quels, e'eran rumani, a savevan prender la fugia, da sa cunsalvar aschi bein sco pusseivel. Fugint cattav' el, en ün guauld ün da ses cammcrads, scheschent sutt üna caglia , a blessaus vi d' igl pei dreg. '« Gide par l'amur da Deu a mi! jou pos bucea pli lunsch !» asebia clumav' igl blessau a gli tiers. Valentin ounc ferms sin las combas, prendeva, senza sa partarchiar gig, igl blessan (vulnerau) sin seu dies, a curreva cun el en üna vischnaunca sagira datiers. Cou bogniav' el seu fazolet da sacc en vinars, a ligiava quel a seu cammcrad sin la plaga. Quest sentiva prest surlevgiament , ad ei vegniv' ad el aschi lev, c'el antschevev' a rischdar l'un' a F antra caussa'or da la historia da sia vitta. Cou vegniva Valentin sisur, ca seu cammcrad blessau seigig quei pescader, c'avont una onn havess a gli spindrau la vitta. Cou cardaran els l'ün Tauter anturn culiez, a giayischavan nagvina caussa pli fig, ca quclla, -02- c' ci dess glciti pasch, ad els allura Cun ruvaus savcssen manar vi la vitta entcn las casas da lur babs. Ouest lur %, giavisch vegniv' era cumplanieus. Igl anamig vcgniva sfurzaus, da far la pasch. Igl pescader vegniva prest ma- dagaus, a Valentin mounglav' ir en nagüna battaglia pli, auter c' en quell' amprima, enten la quala el era mitschaus tras vantireivlamegn. Ammadus survegnivan, suenter ca la pasch era faschia, lur bref da cumgniau, a laeds currevnn eis anaros enten la bratscha da lur, cun temm' a spronza luchionts, geniturs, ad ancurevan da far a quels lur veglia- degna aschi laed' ad amparneivla, sco pusscivel fova. Valentin mava suenter savenz cun ses geniturs a visitar igl bun pescader, ad eis angratiavan allura da niefmcgn a la Providentia divina, la quala havess tutt aschi maryigliusa- mcgn regcu, a gloriusamegn manau ora. Igl segner ei marviglins en cussegl a glorius enten igl Jaig. Isaias 28, 29. (58. Igl ei üna gronda vantira da havcr membra sauna. Ils carstiauns gauclen bear benelicis da Deus, ils quais els buce' avun4a racanuschan, parquei c'els can cudaschi lundcrvi. Ün tal buce' avunda racunaschcu beneíici ci la sanadad digl chieiq) ; chi c'ei adüna sauns, reilectescha bucea, chei gronda vantira quei ei. Quei mussa la historia ca savunda. Gönz, im pauper païsan (pur), mav' ancanuras en Una gronda calira vi par la cultiira; stauncels a ñeivels arrivav' el liers ün usteria, mav' en en quella, a fagieva dar ün buccal bier ad ün toc paun nôr. Prest sisur vegniv üna supci'ba carrotscha, enten la quala seseva ün hum rich; quel laschava porscher ün toc barsau ad üna bouteigla vin, a consamuva quei en sia carrotscha. — «5 — Avont era Cönz Staus cuntents cun scu bier a scu paun ; mo uss' er' el en üna gada malcuntents, a partarchiava tier sasez : « Quest rich sa mangiar barsaus a beiyer yin a lousperas sêr commadeivlamegn en seu carr. Mo jou sto ir a peí, a meu rafresc ei nagutt' auter, ca bier a paun nûr. Scha jou savess bayer ascbi bien, seo quei rich. » . Aschia partarchiav' el, a mira va cun scuvidonza tier a gli rich. Quest ancurscheva quei, a plidentava lur' el: « Bien amig, hayesses yus yeglia, da baratar cun mei ? » Cönz sa partarchiava bucea gig, a raspundeva s'igl moment: «Quei s' antali ! vegnig ora igl signiur, a dettig a mi tutt, quei c'el ha, jou vi era dar ad el tutt quei ca jou hai. » S'igl zug cummondav' igl rieh a ses serviturs, d' alzar or el or digl carr. Els alzavan or' el , mo — chei guardar ! ses pcis eran struppiai; el sayeva bucea star si dreg, mo stuveya sa laschar tener d' ils serviturs, antroq' iin haveva dau ad el las crutschas, sin las qualas el sa pusava. Ussa mirav' el sin Cönz, a scheva : « He ! has ti ounc adiina veglia , da baratar can mei ? Dai a mi ils tes peis sauns, scha deis ti haver tutt quci, c'jou possed. » Mo Cönz, pigliont temma, raspundeva : « Na nies Segner mi parchire ! Mes dus peis ean a mi pli ebars, ca milli peis da caváis. Jon vi pli bugient mangiar paun nur, ad esser meu agian patrun, ca haver yin a barsaus, a stuver laschar dad auters mei manar anturn seo ün pign uffonr. Deus m i parchire ! » Cun quels plaids lavava Cönz si, a mava navend. « Has raschun ! — clumav' a gli suenter igl rich — sayessas ti dar a mi tes peis sauns, scha duvessas ti haï er par suenter meu carr, mes caváis a men daner tutt. tin pauper hum saun ei pli yantireivels, c'iln rich Strupiau.» - Cl - Esscr sauns a frese ei meglcr, ca danûrs; ad ün chierp sauh ei meglcr, ca gronda rauba. Igl ci nagiina richetia da cunfrontar cun ün saun chierp, a nagiina latetia su- migliont' a la latetia digl cor. Sirach 3o, i5, 16. Buce giavischar deis qilei, ca ti biicc sas haver, Mo cun cunterrtienscha guder igl bien, ca ti has. En mincliia stand dat ei pigl carstiaun seu plädier; Mo er en minchia stand aJV el ils ses gronds contrasts. C)9. Garegia buce quei, c'ei bucea teu; ner : Igl redli hum da mastregn. Ün pauper hum da mastregn, igl quai sa vivintava redliamcgn da la lavur da ses mauns, allava sin la via imperiala üna buorsa cun cn üna tarmenta summa danêrs. El sa legrava nuot lundergiu, mo era cumbriaus, a par- tarebiava, quel, Ca ha pers ella, savess forza esser tras quei schvantiraus. El sa deva tutta fadigia, da vegnir sisur, ebi Fuss igl proprietari digl danér, a publicara la caussa. Igl ver possessur digl danêr muncantava bucea, da cumparer, a survegnira quel punctualamegn anavos. El porsebev' a gli redli hum da mastregn anzaquonts zecchins parpagaglia; mo quest scheva : « Meu signiur, a mi dein ei quei , c' era men du ver, bucea pagar. Mo sch'els vulten far ün schangeg, seba tarmettian ils zecchins a la paupra vcua, c'avda cou sper mei, la quala cun ils ses bears uffonts, ha moungel da paun.» La suppüca digl redli hum da mastregn vegniva cum- planida; la paupra veua survegniva quei schangeg, igl qual el haveva buce vuleu prender. Igl medem hum ha mess giu ounc ün' autra prova da la sia redliadad. Ün marcadont, c'ancunaschev' el bein, fagiev' ün viádi tras quei marcau, — «s — enten igl qnal igl rcdli hum da mastregn avdava, a mcttcv.i tier lez, antroquan el turnass, en salv üna gronda summa danêrs. El salvara si ils danêrs; igl marcadont fa seit viàdi pli lunsch, mo sin via haveva lez la schvantira, da cardar cun igl caraigl, a perder la vitta. Ussa havava igl redli 1mm da mastregn ils danêrs. Nagün' obligatiun era vegnida tschantad' ora. Fuss cl bucea Staus ün redli hum, scha havess el saveu «jnescher chiou a salvar ils danêrs. Mo cruei vegniv' a gli buce endament. Strusch havev" el udieu da la schvantira digl marcadont, scha scrivev' el a la veua da quel, a tarmettev' ad ella igl danêr, c'era staus ad el confidaus. «Ei •—■ schev' iin d'ils ses cunaschents — esses vus buce stau ün narr hum, da bucea haver sah au igl danêr? Chi havess bein saveu da quel?» Igl redli hum raspundeva : «Deus, igl quai sa tutt, vegniss ad baver saveu, a jou mez, ca mana vegniss ad haver gin ruvaus en la mia cunscientia. » Igl pane, c'ligl gist ha, ei megler, ca la beara vauba digl malgist. Psalm 37, 16. 70. Ün misericorgieivel samaritev. Ün parler, anturn llalbcrstadt, mav' un gi da gronda fardaglia cun seu urden vi par la canipagnia , ad aflava sper la strada ün giudeu schalau; sper cl stev' üna ca- nastretta cun en anzachei teilas a pindèls, cun igl qual el haveva handligiau. Bears auters havessen preu la rauba, a laschau scher igl giudeu. Mo a gli misericorgieivel parler fagiev' ei mal e'gl cor, da stuver ver quei. El partarchiava : « forza viv' igl pauper giudeu ounc, forza sa el ounc vegnir nounavont; scha gie c'el ei ün giudeu, eis el tonatont ün carsiaun, ei meu prossem, jou sto ad cl gidar. » 5 * - - 66 - Aschia 2'artarchiav' el; a cun üna gada suttcrav' el la sia aign' a la rauba digl giudeu enten la neiv, prendev' igl giudeu sin seu dies, purtav' el en la vischnaunca datiers, fagiev' el lavar cun vinars, ad aschia plaun a plaun sgargliar. Tiers sia la pli gronda latetia, vesev' el turnar anavos en la vitta igl giudeu, ad arver si ses oegls. «Deus seigig ludaus ! — clumav' el — aschia ei men agid tonatont bucea Staus adumbattem. » Sin quei dev' el anzachei daners a gli ustier, c'el dess urden a gli giudeu, currev' allura sin la campagnia, a prender la si' a la rauba digl giudeu or da la nciv. Cur el turnava cun la rauba, curdav' a gli igl giudeu anturn culiez, angratiav' a gli par la sia spindronza a rugav' el, da prender par schangeg la siâ pinchia canastra, enten la quala el haveva tutt igl seu valsent. Mo igl bien hum prendeva nagutt, tuttavia nagutt. Igl giudeu rugav' ©une üna gada cun lamias giu par la vista, da po ratscheiver üna pinchia racunaschienscha. Mo igl parler laschav' cl mai vegnir tiers igl plaid buce, mette v' ansemmel seu urden, struglav' a gli d'un sincer tudesc igl maun, a scheva : «Quei ca jou hai faig, era meu duver; minchia car- stiaun ei quei a 1'auter culponts. Deus gide ad ammadus milsanavont ! » 71. Un retlli tafliacler. Ün gentilhum haveva cumprau ün magnifie fitament cun en crappa fig custeivla, a mess en salv quel en {'ma scaiTa cun en ün caum zuppau. Nagiin saveva da quei la mendra caussa. Bucea gig suenter murev' el anegiamegn. Ses uffonts afflavan sciïtt si, c'el havess cumprau ün tal fitament; mo ei sa ve van bucea, nua el fuss mess en salv. Ei ancurivan da partutt — a cur els savevan buce' aflar quel, havevan els igl suspett sin ün scrvitur, igl qual era — 07 — Staus Stiletts tier la mort da lur bab, a cartevan, quel havess el mess d'iina vart. Ei fagievan el sin quei arretar (pigliar) a cur el vuleva nagutt dihir, scha regniv' el in- nocentamegn mess en prischun. Mo tonatont aflav' el occasiun da mitschar or da quclla. Igl flgl digl barmier gentilhum tarmetteva suenter la scaffa tiers ün tafliader, da far lugar ella. Quel aflà igl caum zuppau ad igl fitament lient. Ün cunaschent, e'era gual tier el, amparmettev' a gli, da far, c'el survegnig parsuenter dicsch milli cruschuns (thalers), sch'el tschient cruschuns da quels veglig dar ad el. Mo igl tafliader raspundeva : «Amig! Chei dreg hai jou lundervi ? Carteivlamcgn ha igl bab digl signiur, a gli quai la scafP auda, mess en quclla en salv igl fitament senz' igl saver da la sia famiglia.» El purtav' era vcramegn igl fitament anavos a gli pro- prietari. Quel sa legrava fig sur da la vantireivlamegn aflada caussa, mo specialmegn era sur da quci, ca tras quella circumstantia fuss vegnieu a glisch l'innocentadad digl servitur. A cur igl tafliader a gli raquintava, ca sen cunaschent havess ad el piert par suenter diesch milli cruschuns (thalers), scba sagirav' igl gentilhum, c'cl valcss pli ca trenta milli cruschuns. Sin quei schev' el pli anavont a gli tafliader : «Redli hum! jou schangeg a vus tont, seo vies amig ha a vus par suenter piert. » El tencv' era seu plaid; igl tafliader survegniva dicsch milli cruschuns, a cun tutt sia richetia continuav' cl dad csscr igl hum laborius, (activ) buntadeivel a redli. Quardeit bein, e'ei seigig buce \angulau, dait anavos a gli ver patron, parchei a nus stat bucea tier, da mangiar raub'' angulada, ner da tuccar quella. Tobias 2, 21. - 68 - 72. Cuntcntienscha fa rich. Ün hum buntadeivel en ün tschert marcau udiva, e'en quei marcau vívess üna brava dunna da temma da Deu, la quala bluttamegn cun la lavur da ses mauns vivintass seu mareu, c'era schon da quarter onns annou malsauns. Essend quei hum fig cumpassioneivcls , scha partarchiav' el tier sasez : « Chei greva fadigia sto ei esser par quella paupra dunna, da dar nrden a seu mareu, ca sa ne sa mover, ne sa stortscher, a lousperas ounc da guadogniar tont tras la lavur, ca lundrora san viver ammadus ! Ella ha sagiramegn da basegns dad agid ad assistentia. » Aschia partarchiava igl buntadeivel hum, prendev' ün pêr cruschuns cun el, ad ancuriva si si' avdonza. Suenter gig dumondar suenter allav' el quella dunna finalmegn en üna strada sperasora, en üna pinchia miserabla caschina. La dunna ratschevev' el cun tutta migeivladad; avont ella scheschev' ün toc teila, enten la quala ella haveva cuseu en flurs; sper ella stev' igl leg digl mareu, ca saveva plidar mei cun fleivla vusch. Tutt era schuber ad en nrden; mo da partutt vesev' ün ansennas da la pli pitra pupira. — Zapont enten igl cumach , schev' el tier la dunna, ei fuss ad el vegnieu cummondau dad anzachi, da dar ad ella agid tras porscher anqtial caussa danêrs. Mo ella í'aspundeva : «Jou angratiel ad eis, meu bien signiur, par lur fadigia ; Deus rendig a gli benefactur, parquei c'el vult sa prender sura a'ils abbandunai; mo igl tschiel seigig ludaus , jou moungel ussa nagün agid.» «Mo igl hum cou en leg ha basegns dad agid» — schev' igl benefactur; a la dunna raspundeva : «Igl ei meu mareu; cur el era giuvens a sauns hai jou ad el amparmess avont la fatscha da Deus, da buce abbandunar el enten ils gis da latetia a tristetia, da vantira — 69 — a schvantira; quell' amparmaschun vi jou cun igl agid da Deus era salvar; a cun meu gudoign sai jou nus vivintar avunda. » Igl benefactur porschev' ad ell' ounc üna gada igl danêr, schent : «Bun a brava dunna, prendig ell' igl danêr, jou ascal quel bucea pli turnentar. » A gli benefactur saglivan las larmas, el mettev' igl danêr sin la fenestra, a vulev' ir. Mo la dunna tenev' el anavos, dev' ad el igl danêr a scheva : «Scb'els vulten a mi far digl bein, scha prendian els igl danêr, a cumprian a mi üna bibla cun scartira grossa. Da gi hai jou bucea pêda da leger. Mai la sera, cur jou vez bucea pli da cuser, legel jou bugient; mo raia bibla ei par mei schon memma fina. — Ad ounc üna caussa: gigian els a mi lur num; cur jou vegn üna gada cn grond basegns, scha vi jou vegnir tier els, a prender igl rest digl danêr.» El dev' en ad ella seu num a si' avdonza , ad enten igl prender cumniau schev' el : « Damaun dei ella haver la bibla. Deus seigig cun ella ! » E'gl ir or dad isch antupav' el ün hum vegl, d'igl quai ei pareva, c'el udiss era en quella casa. El amparav' el, chi el fuss? ad igl vegl raspundeva : «Jou sunt ün pauper hum, ca ha nagiin carstiaun pli, questa dunna cou ha l'emda passada mei preu si, a dat, a mi da mangiar. » Uss admirav' igl benefactnr la brava dunna ounc pli, lurnava puschpei anavos, a scheva tier ella : « Sch'ella vult ratschciver par sasez nagutta, scha prendig ella pô anqual caussa parquei, c' ella dat la meisa a quest pauper hum. Jou vi el dad uss' anvi vivintar. » - 70 - «Ach char signiur! raspundev' ella — jou sai ussa ratscheiver nagüns danêrs. Detian els quel a quels, ca ean pH paupers ca jou. — Schangegian els a mi una bibla, sch'ei vultenj a cur jou vegn iina gada en basegns, scha dettian els a mi, quei ca els san.» Igl benefactur deva sin la fin suenter , prendeva seu danêr ad abbandunava la casa cun larmas. Igl gi sisur tarmettev' el a la dunna la bibla amparmessa, cun anchiins auters bels cndischs, a giavischava da survegnir l'occasiun, par saver far ounc pli tiers surlevgiament dad ella. El sa parneva fig puccau da la sia pupira ; tonatont schev' el tier sasez : Ün moungla nagutta haver cumpassiun cun ella j ella ei pli vantireivla, ca la pli gronda part d* ils richs, ad ils quais ei mounca la cuntentienscha digl cor a la temma da Deu. La pli gronda richetia fa allura bucea laed a van- tireivel , cur ün ha mai avunda a giavisch' a sasez adüna pli a pli. Mo chi ca ha sa eudischeu, da sa cuntentar cun igl necessari, quel ven er' igl pauc, ca Deus gli dat, a guder cun ün cor chiou a cuntent. » La cuntentienscha cun la temma Ja Deu ei ù'n grond giuloign. 1 Tim. 6, 6. * " 73. Un redli Jmb lumbard. Cur igl duca (herzog) Ernst August da Brunschvig er' üna gada a Veniescha, rugava dad el ün pauper matt ün' almosna. «Jou hai nagüna muneida» — schcv' cl; ad igl matt sa porscheva dad ir a far scumgniar ün zcccliin. Igl ducca fagieva bucea da rir, deva a gli ün zecchin, a partarchiava bucea, c'igl matt vegniss a turnar anavos. Mo suenter ün urêletta vegniv' igl redli giuven puschpai, a purtava la muneida scumgniada. — 71 — Igl Juca sa schmarvigliava da la redliadad digl matt, a schangiav' a gli bucea mai tutt igl danér, mo prendev' el era cun el en terra tudesca, fagiev' el instruir, a dev' ad el suenter iin uffici. Igl fideivel maan Surven partutt sen paiin. 74. tîna brava fantschella. A Yiena daveutava enten igl onn 1785 qucsta caussa. — Ün pauper scrivont perdeva ün paquet cun bancozedels da quatter milli renschs. (Bancozedels can iina species dad obligatiuns, las qualas vegnian enten igl handleg duvradas par danêr blutt.) Un carteva, igl scrivont havess quels angulau, a mettev' cl en fermonza, Mo en quei moment purtav' iina fantschella igl paquet, c'clla havev' allau, avont la darchira. Un vuleva dar ad ella par pagaglia tschient renschs; mo ella prendeva quels buce. Sin quei porschev' iin ad ella trenta, a finalmegn mai tschunc renschs; mo ella jirciideva d'igl tutt nuot, a scheva, ella havess f'aig mai seu duver, a meritau nagiina pagaglia. Cur igl imperadur (kaiser) Joseph igl secund udiva quella caussa, a mcdcmamegn intervegniva , ca quell;» malta fuss amparmessa cun ün Pravl (la fähnlis, tar mette v' el ad ella iina dota sin sia maiïdaglia , la quala valeva üeilschient zecchins. Seigias pms a ta cuntegn andreg ! parchei a quels ven ei sin igl davos ad ir beiri. Psalm 37, 37. 75. Geniturs, ils quais pm-tavan ifriamegn quitan par la cullivaliim da hir uñonts. En Bühma, nua ca bears ufl'onts savenz ston ir iin' hura lunsch u'üna vischnaunca a l'autra a scola, parquei, ca - 72 — bucea en lulls logent can scolas, teñeran anehiins païsans (pur) aschi il'riamegn lur uffonts tier la scola, c 1 els enteu quei freid unvlern digl onn 1784 quels purtavan tiers üna vischnaunca a scola tras las valladas amplanidas cun ncir a sur crests ad aults curclai cun glatseh, ad aschi pauc dichiayan la f'adigia, cun la quala eis en bears logs, e'e's duvront ils badils, stuvevan arver la via. Aschi da ratschiert sa lain vos geniturs savenz esser par suenter, char uffonts, par a vus dar l' occasiun , da saver amprender quei, ca survescha tiers vies niz. Vuleits vus esser buns uffonts, scha seigias racunaschenls, ad ancurit, dad angratiar ad els par suenter cun esser diligents, senza vegnir staunchels ! Uffonts dein render cuntereommi a lur bab a mnmma : parchei ca quei ei dischent , ad a char avont Deaus. 1 Tim. 5, 4. 76. Patientia a stateivladad d'iin malt or da charetia filiala. Igl autun 1787 haveva igl matt da sett onns digl fravi Thiesing a Diepholz enten igl païs Ilanoveran la schvantira, c'iina schleusa, mont sur el ora, rumpeva Ties da l'fina da sias combas , a schmardigliava la earn. Sia mumma, c'era en pigliola, ad a la quala ün haveva malpartarchiadamegn faig a saver la schvantira, sagliva or digl leg, a curdava \ i. Duront la dolorus' operatiun, la quala vegniv' ussa prid' avont, sa cunteneva igl pign j)atient totalmegn ruvaseivel, metteva ses mauns sur igl chiau ansemmel, a laschava buce udir igl mender tun da daris. (luels, ca stevan d'anlurn, sa schmarvigliavan sur da la staleivladad digl matt, ad ün d' ilsez dumondav' el , seh' el sentiss tnttavia nagüna dnlur ? « Dalur avunda ! — raspundev' el da bass — í mo jou tegn sutt quella, par ca mia mumma sa cumbragig bucea memma lig, » Igl teiy.avel gi pareva la dalur da survenscher sia lermelia ; mo el rateneva — 17, — tonatont igl daris dad ault. Gig andirava igl zarl ufTont d'üna mumma malsauua cun nuncarteivla stateivladad, mo línalmegn haveva la nativa la vinschida, ad el vegniva madagaus. — Sch' ün observa la zarta giuventegnia digl pign c' andirava , a partrachia c' igl bargir surlevgia pi'incipalmegn als uiïbnts las grondas dalurs , scha sto i'm vegnir amplanieus cun admiratiun a charetia anvers quei giuven heroic, igl quai or da blutta charetia an- cunter sia mumma purtava la dalur senza daris dad ault. Foi hanur a bàb a mumma cun igl Jaig , cun plaids a cun la padentia. Sirach 3, 9. 77. La buna figlia. Igl davos barmier reg Gustav III da Schveden ritiava üna gada sc'ün solit yiandont tras üna vischnaunca, a catav' ad agur üna paisana giuvna (matta d' ün pur), la quala prendev' aua vid' üna fontauna, a fagieva ver aschi beara dischentadad, c'el quella observav' üna leung' urel' attentamegn. El la rugava par üna da beiver. «Bugicut, meu siguiur ! —■ dev' ella par rasposta; — mo mi scisan, ca jou mi tegn bucea si gig tier els; mía mumma ha basegns da mci, a jou sai buce esser dabott avunda puschpei tier ella. » Ella ha ounc una mumma ? —■ « gie, meu signiur, jou sunt aschi vantireivla ; mo ell' ei paupra la mia mumma, ad ha sin 1'antira terra nagun auter ca mei par seu agid. » — Nu' avd' ella ? — « Lou giu sutt , meu signiur!» — Co? en quclla miserabla caschina? — «Meu signiur, quell' ei noss' avdonza. » — Igl reg descendeva d'igl cavaigl, a manav' el anavont vi d'igl ferrein. _ Ussa, mei bien uíTont, jou vi vus cumpagniar, vi am- prender d'ancanuscher la mumma, la quala, seo ci para vus teneits aschi char. — «O! jou hai char mia mumma da tutt mi' olma; mai scha jou fuss aschi vantireivla, da saver mussar quei andreg.» Fagient quei raschieni era — 74 — la païsan' arivada tiers si' avdonza. Gustav entrava cun ella, ad udiva schon ordadora igl suspirar da la mumma. La paisana mava (zapava) vi tier ün schliet leg : « Chara mumma! cou ei ün signiur, a gli quai jou hai dau da beiver, ad igl quai vus vult ver.» — schon c'ugl catar adagur üna caschina, la quala pareva totalmegn d'esser F avdonza da la nêra pupira, er' ei ieu a gli reg par cor; mo ounc pli mav' ei ad el par cor, cur el veseva scheschent s'igl dir ström üna dunna vegli' a strupchiada. — Paupra dunna, — clumav' el ora, — co deploresch jou vus! — « Ach, meu signiur, — raspundeva la malsauna , — jou vegniss ad esser ounc bear pli deplorabla; sch'jou havess buce quest bien uíTont, ca fa tutt igl seu pusseivel, par mi surlevgiar en mia malsognia. Duvessan els crer, gi a noig lavur ella; ad a gli seu quitau hai jou d'angratiar mia conservatiun. Deus benedeschig, Deus remunareschig ella (seigig sia pagaglia)!» mettev' ella cun lamias vi tier. — Brava figlia ! — clumava Gustav cun las larmas giu par vista, — tadleit vus, meu char uffont, vuleits vegnir cun mei a Stockholm ? Jou vi vus far lou van- tireivla, vi mirar a vus par üu brav hum.» — «O, meu signiur ! mia mumma bantlun jou buce , a seh' jou duvess er daventar regina.» — Igl monarch fagieva bucea da rir sur da la nai'va rasposta. — «Bien pia, brava matta, scha vus vuleits absolutamegn star cou, a buce vus sparchir da quella, c'a vus ha dau la vitta, scha vi jou tonatonl remunerar vossa vertid ; parneit questa burssa !»--- Danêrs, meu signiur ? — Dei jou prender, chara mumma ? — Tnmeit vus bucea, char uffont, a ratscheveit questa pinclii' ansenna da la mia gronda stima !— O, quei ci par la mia mumma; — a cun üna gada dev' ella vi a quella la burssa. Vus saveits quel danêr — scheva Gustav plinavont, prender senz' igl mender prigel par vossa vertid; jou hai igl dreg, da vus survir, parchei jou sunt vies reg. — Nies reg? - 73 - clumavan mumm' a figlia en üna gada. L'amprima vulcva sa schanugliar giu d'avont igl monarch, mo la figli' era schon en schanuglias a tutt. Gustav mava vi tier igl leg da la malsauna, a fagiev' ella star en leg. Steit, buna munima; gie jou sunt vies reg, vies bab a vi a vus dar pro vas da la mia charetia ! — Tier la matta giuvna schev' el: continuesche, da purtar quitau aschia par la tia mumma! parneva sin quei charinamegn cumgniau , a scheva : vus buns, — tras vus hai jou puschpei sentieu üna gada la vantira, d'esser reg, a jou vegn a vus a mussar c'ugl faig mia cumpassiun a meu beinplascher vi da vossa prusadad. Strusen er' igl reg arivaus a Stocholm, scha tschentav' el or a quellas duas prusas olmas üna pensiun par vitta duranta, la quala pensiun suenter la mort da l'üna durera vegnir sin l' autra. A cur el e'gl avegnir udiva, ca la matta plaschess ad Cm giuven or da la sia vischnaunca, scha laschav' el far a saver, ca quella conexiun fuss a gli dreg, a metteva vi tier la pensiun da vidavont ounc üna summa par dota. Ella sa maridava Iura, ad amblidava sco dunna aschi pauc sia mumma, c'ella bcaront par leza purtav' ounc adüna igl pli grond quitau. Chi ca Ja lianur a sia mumma , quel rimna üri 1 bien seazi. Sirach 3, 5. 78. Igl bien frar. Poirese , igl figl da geniturs richs a nobels , haveva, ounc ßg giuvens, schon ün nunschent grond if er d'am- prender. Tier minchia caussa, ca gli vegniv' avont, spiav. el cun diligentia suenter igl num, dei-ivatiun a niz da quella Savenz vegnivan sez ils carscheus anturn el, tras sias spiadas da tal guisa surpri, eels savevan buce, chei ra- spunder agi sabi giuven d'un aschi viv spirt a da bien antalleg. El fova cun tutts tont migeivels, ca chi c'igl ancunaschev' , igl teneva char, a scadün ancuriva da gli - 76 — far da piascher. Cunzunt ad oravont mérita sia charetia da frar, da vegnir cou mess' a vont par iin exempel. El fova buce pli ca sett onns vegls, c'el parneva seu frar d'iina vart da tschunc onns , cun num Valave , en seu antruvida- ment. Bucea mai seu spirt occupav' el suenter urden, mo vigliay' er sur da ses costums ; tutt quei , ca seu frar fagieva, régi/ el cun la patientia ad igl ifer d'ün hum, enten l'educatiun bein experimentaus. En quest seu sasalvar fova quei igl pli muventeivel, c'igl giuven mussader mai dev" a 'gl seu scular da sentir, c'el seig igl vegl, igl pardert, quel ca ha da cummondar; era c'el schev' a 'gl jñtschen nagüns nauschs plaids, mo igl instruiva cun tutta patientia ad attentiun. En las huras da recreatiun sa divertiv' el, adüna légers, cu 'gl frar, gual seo uffonts fan. Aschia deva quest perdert a bray matt, a seu frar iin fig muventeivel exempel tier üna buna demanonza, tras quei, c'el sez am- prendeva cun continueivel ifer, ubadiv' a ses mussadeis puncatiialmegii, ad observava ses duvers cun la pli grond' exatadad. A quest hi sasalvar d'igl giuven educalur fova tuttavia buce mai da curta cuzada; el teneva tiers cun lala sia breigia a lavur antroquel fova carscheus si. — Cheibi exempel, ca mérita da vegnir savundaus, cunzunt da glieut giuvna, la quala po amprender lundrora : co ils vegls far- dagliuns dein assister a'ls pitschens, haver adaig sin eis, ils instruir ad haver par els (in cordial quitau; a co 'gl ei er igl duver d' ils giuvens da far hanur a'ls fardagliuns vegls, a da prender bugient si a savundar lur bunas exhortatiuns ad antruvidaments ! 79. Igl racunaschent coufirmand. Igl predicatur N** haveva, cun anters uffonts da purs cun rauba, instruieu par vegnir confirmaus ün matt d'ün pauper pastur. Quei matt, c'haveva ampreu da tener ault — 77 — la vantira , dad esser ün christiaun , a d' haver ratschiert schi bearas bunas doctrinas, scriveva bauld suenter sia con- firmatiun a seu mussader la sequenta, cou da plaid en plaid si nudada , cordiala bref d'angratiament : « meu char ser reverend! jou angratia bearas gadas par la breigia, c'els han gieu cun mei; jou giavisch, c'igl char Deus veglig quei render milli gadas, damai ca jou sunt antroquan uss ieus a nêr, ad eis rai han manau sin la drechia via da la vitta, igl quai jou sai ad eis bucea render, a jou hai spronza, cu 'gl agid da Deus, da ruraaner fideivels a quest parpiest antroqua mia da vosa fin. » Agi predicatur, igl quai pudeva bein d'ils vegls d'ils auters uffonts cun rauba, haver ratschiert plirs schangegs, mav' igl angratiament digl pauper matt fig a cor, en quei c'igl ei savenz igl cass, ca la breigia a stenta da fideivels mussaders ven amblidada vi, a la ragurdonza da lux beinmanegiontas exhortatiuns ven, aschi da gir, cu'Is calzêrs d'uff ont messa d'üna vart. O Dens, mussaders nus das ti; Laud ad lianur seig dan a ti , Ca ti ils tes , ca ti tens char , Salid a vitta lais mussar. O Segner, veglias benedir Cun gratia quels, ca mussan ir Sin. tias vías en verdad , Gistia, fei e pietad. Ils buns mussaders ean legrai , Scha eis, tras tei illuminai , Sco tes fuvnals , bear olmas fan En tei beadas, c'igl f schiel han. Dalunsch da nus seig quei malfar Da rir dad el , d'igl sgamiar , Da far cun quei grev' sia lavur. Parchir' nus, Deus, da tal zanur ! — 78 — O Dens, nus lein legrar dacor , Tener el ault a char trasoí: Vonzei vens ti , o Segner bun , Igl curunar avont teu thrun. Mo nus nus rugein , chars jfrars , ca vus ra- cunascheias (teneigias ault) quels, ca han Jailia denter vus, a c'ean schentai sur vus ent igl Segner a vus antruvidan. 1 Tliess. 5, 12. 80. Igl Schvizer marvegliusamegn überaus, c' angrati' adiin' a Bens. Avont plirs onns fagievan anchüns giuvens Schvizcrs ün viâdi ansemmel sin ils culms da lui* patria, ca schein an- cunter miczgi — ils quais lian num las alps , a denter las qualas las pli aultas ean sisum adiina curcladas cun- nciv a glatsch) — a parnenan cun eis ün hum reg], cunaschent cu 'Is logs, par c'el mussas la ria. Cur quest üna gada sursteva, a mussav' ad els la truchia lunsch anavont sur igl glatschêr sin l'alp da Limmern, reseran els nunschmi- nadamegn larmas en ses oegls. Els igl spiaran parchci caschun, a cou sa mussà, e'ei fora larmas d'ün cor mu- ventaus a racunaschent. — Impietus fuss jou, — sehet el, — sch' jou anzacuras saress passar sper quest leug ri, senza mi ragurdar cun angratiament d'igl pussent agid, ca Deus mi ha cou demussau. Cou, chars signiurs, cou sin quest gjatschêr — reseits rus lou, dalunsch da nus si 'gl glatsch üna sdrimma grischa ? Çtuei ei üna fessa, nual'aua da glatsch, anchünas tschuncheismas bass giu curra sutt igl culm da neir or. Vus teneits sagir quel par totalmegn pers a senza spindronza, a 'gl quai, nuncunaschent da la ria, I'angonussa neiy- rump' ancg ent sutt ses pèis, ad ig[ schmarsclienta en quella schnueivla carorgia? Cou, sin quest glatschêr ad en quest fussau regniss jou, avont anchiins — 79 — onns, haver aflau mia fossa, seh' igl pussent bratsch da Deus, mi haress buce, bunamegn seo tras üna miracla, puspei traig or da quel. Dus cumpoigns a jou fagievan catscha cou sin quests culms sin anchüns camutschs, ca nus havevan fastisau. Igl glatschieu fora cuverts cun neiv, ad en quei ca nus cauldamegn maran suenter a 'gl fastiz, dett sutt ils mes peis gruvia la neiy ent; schon fov' jou fundaus bass giu en la fessa, ca jou ounc pussents da mamez, fundont rasav' or la bratsch' a las combas aschi fig, seo pusseivel, a mi teneva tras quei d'ommisduas rarts ferm vi d'igl glatsch, ounc sur 1' aua vi. Strusch mi havevan mes cumpoigns pers or digl oegl, scha mi clumavan els anguschiusmegn dalunsch nou, a sin mi' ansenna da catschadur, c' jou ounc vivig, mi amparmettevan eis, en tal grond prigel, da far tutt lur pusseivel, da mi cunsalvar. Cun viv griament da mi dar agid, currevan quels chars, bunamegn schi aneg sc'ils camutschs, üna ferm' hura lunsch tiers la tègia d'alp la pli datier, dantont c'jou denter temin a spronza, rasont or bratscha a combas , mi teneva vi d' la parei da glatsch sur I'aua vi. Minchia moment leischnav' jou pli angiu; schon fov' jou fundaus antroqua schanuigl en 1' aua, bunamegn stechs a schelaus mi ratenev' ei igl fiad, ca jou car- teva, da stuver gual lur murir. Suenter anchünas huras udi jou mes cumpoigns clumar , a sin mia rasposta, laschavan els giu üna sugetta, nuvada ansemmel da pindas, tagliadas or d' üna cuvria, la quala jou cun beara breigia ligiav' a la fin anturn meu chierp. Uss mi targienan els aschinansi or da la fessa, c'els mi pudevan bunamegn tonscher cu'gl maun; cou rumpet anegiamegn la sugetta, a jou cun ün toce sugetta anturn meu chierp leischnà giu denter igl glatsch, aschi bass sco vivont. Uss fov" igl prigel ounc pli gi-onds, buce mai parquei ca la sugetta fov' ussa par tont pli curta, mo ca jou questa gada cun dar giu havev' er rutt ün bratsch, à fova tont pli fleivels, da - 80 - pude? marnez gidar. Mo nè mes cumpoigns, né jou partieran igl cor; els tagliavan las pîntlas parmiez, a leunga- nivan aschi la sugetta da salvament. Lara f'rivan eis l' autra gada gin quella, a jou, faig ferms da Dens, fov' e 'gl cass, er Clin bratscli rutt, da far oiinc üna pro va, da mi cun- salvar. A cun quest' aschi fleivla sugetta fovan mes amigs a la lin tont vantireivels, da liberar mei or d'igl yeseivel prigel da la moi-t, da teer mei or da la fossa schon averta puschpei a la glisch legreivla d' igl gi. Mai vegn jou, mes signiurs, en mia vitta ad amblidar vi quest divin agid, ad aschi savenz ca jou regn en quest leug, ri jou, cou unfrir a gli segner, meu salvador, larmas d'angratiament.» Mu- ventaus e'gl cor angratiavan ils giuvens Helveziens a lur pielùs patriot j>ar seil raschieni, ad eis ancunaschevan er lundrova, ca Dens mai banduna nè igl prus, ca sa (ida dad el, nè quel ca bugient ven enagid e 'gl prigel. Land igl Segner, ti mi' olma , a cJiei c' ei enten mei laadig seu soin g man; laud' igl Segner, ti mi' olma, a buce amblidar vi, chei c' el ha J"aig d'igl bein a ti. To. 103, 1. 2. 81. Her d'amprender da Carl igl grond. Imperadur Carl igl grond haveva gieu en sia giuvente- gnia mai pauc' occasiun dad amprender, ad en ils onns dad hum , stuvev' el üna gronda jiart da sia vitta manar sias armadas. Mo sieu exempel mussa , c' ün ferm parpiest ad intent, ca perseverescha senza vegniraníis, fa, ca bea ras caussas ean pusseivlas, las qualas igl martsch ten par nunpusseivlas. El amparneva da sa turpiar da seu nunsa- ver, sa resolveva da prender scola, a daventà ün d' ils pli sculaus humens da seu temps. Damai c'el aflà nagün anturn el, c'igl havess pudeu tier tala fin andreg assister, ad csser sen mussader, scha cluma' 1 dad auters logs nou- - 81 - tier , a sez da terras estras , humens perderts a scolaus tier e l a parneva dad els antravidament. Aschi daventà' 1, senza muncantar ses duvers da regent , beincunaschent cun anchiinas scientias. Parquei c' el havev' en ses giuvens gis buce ampreu da scriver, scha sa mette v' el, igl ferm guerrier, à gl quai miez Europa ubbadiva, vi d' la meisa, par amprender a far letteras. A quei vegniv' a gli, a seu êri maun, eudascheus cun la spada, bein pli grev avont, ca a la Ungiera detta d' igl giuven. Gie, el fov' aschi ifris a diligents dad amprender quella nizeivla caussa, c' el, cur el mav' en la guerra a sin ses viàdis, parnev' adiina las caussas da scriver, a las mettev' en salv sutt seu plümatscb, par puder minchia moment, c' el era libers da f'atschendas, si' gl zug nizigiar, par sa praticar c' gl scriver. Daleg ad amar. Tier üna lavar Fa bein gartiar , C ün po sa legrar. 82. La sabia spargniussadad. ■ Cur a London fova dau cundriz tier üna collecta par bagiar ün grond spital, specialmegn par glieut or da senn a par tschocs, sclia vegnivan dus da quels humens; ca fo- van commissionai dad ir a ratscheiver quei, ca da buna veglia vegniva dau, tiers la casa d'ün rich nwrcadont, nua c'igl isch fova miez aviert. Enquei, c' els vulevan passar ent, udivan els igl patrun d' casa, c'el plidava grit.tentaus cun la fantschella , parquei c' ella e' gl far feiig prendeva sulprins antirs, enstaigl da fender quels. A tal rigniar tad- lavan eis avont igl isch ün urêla tiers; a Iura ma van els en , a schenan agi marcadont la caschun da lur visita. Gleite mà '1 en üna combra, a vegniv' or cun 400 guineas, (anturn 55oo dils nos renschs) las dumbrà avont eis, a las mettev' en lur burssa. Ils collecturs, ca havevan buce spechiau iin aschi grond dun, pudevan buce sa ratener da gir, c'els s* 6 — 02 — schmarreglian sur tont bear, a scheran à gl mareadont, ehei c 1 els havessan udieu avont igl isch. «Mes signiurs, raspundev' el ad els, la cascbun da nies schmarvegliar ei anzachei da fig pitschna muntonza. Sco hum, ca ha am- preu a sà tener casa, spargn jou igl danér, par puder tont pli bear dar, nua c' igl ei basegns a bein ampundeu. Gual tras quei, ca jou tegn igl meu adün' ansemrnel, sunt jou vegnieus en igl vantireivel càss, da puder far d'igl bein.» Quonts bears sa turpegian da la spargniussadad, parquei c' eis salvan quei par gitigonza, quonts sa turpegian da far d'igl bein, parquei c'eis faulssamegn crein, ca quei seig sfar igl seu malnizamegn. Nunsaver ei la ranrama digl vici. Chi ca schazegia nagutt las caussas pitschnas, va plaun a plaun a perder. Sir. 19, 1. Mi musse, Dens, andreg duvrar La tia buntad divina; C jou voluntus seig da gidar A 'gl bandunau adüna. Dai gratia, cajou tegnig char Tei , Deus , sur tutt ; a tutt meu J'ai- Seig hinsch da gitigonza. 83. Igl hum migeivel a Genevra. A miez igl i3vel seculum vivev' a Genevra ün burgcis da stimma , cun nura Nathan , igl quai possidev' üna gronda rauba, ad haveva seu igl pli grond daleg a legrament da far d'igl bein ad auters. El spechiava buce , sco p' igl pli daventa, da dar agid, antroqua quel, la miseria digl quai gli fova cunaschenta , s' aflâ e' gl pli grond basegns , mo el vegniv' avont cun succurrer, a sa salvav' en quei cun üna niebla , prudenta charetia , ca schanegi' igl schvan- tirau cun la turp, c ' ün ha, da stuver, dad auters ratsebeiver beneficis. Suenter la mort da sia muglier a da seu parsu — 83 - fig' i vegnit ei a gli e'gl semi, da dar assistentia er a paupers viandauns, a tier tala fin bagiav' el sper las stradas, ca meinan en Fronscha, ad en Italia anchünas grondas a bealas casas, en las qualas fova dad aflar p' ils viandauns tutts buns cundriz a tuttas commoditats. Er auters esters vegnivan dad el preus si fig migeivlamegn,. a cun plascher surviv' el si adüna sez a ses gasts. Benedieus da quel, ca dat tier tutt bien c'ün fa, la sia benedictiun, havevaNathan schon varga quaront' onns, continuau cun sia generusa hosjiitalitad , a seu num fova partutt auavont cunaschents, ad el vegniva, er en terras dalunsch navend, numnaus cun stima. Da quei temps fov' a Napoli iin Marquis da M***, igl qual, suenter haver viveu antroqua lur' en seu palaz modest a chiouamegn, vegniv* ussa, tras igl grond num da la generusa hospitalitad da Nathan, anridaus , da far igl sumgliont. Cunquei c' el vuleva prender igl cundriz da Nathan a seu sasalvar par muster, scha tarmettet el glieut fidada a Genevra, ca stuvevan gli dar novas da tutt quei, ca Nathan fagieva tier niz da paupers schvantiraus , a dad esters ; sinquei ancuriv' el da far exactamegn suenter minchia caussa, da la quala gli fova vegnieu dau part, ca Nathan fagiess. Mo tonta breigia, c'el sa deva trasor, scha stuvev' el tonatont adün' udir, c'igl generus Genfer igl survargig ounc par bear. — Igl ei mai ün parsul pass ,. par curdar or da la vartid en igl vici, a cou, nua ca nagiina vera bassetia viva en igl cor, po vartid schubra buce exister aschi' er cou. L'emulatiun da quei Marquis sa midà hein bauld en gelusia. Ussa fov' el parsulmegn sin quei pa- tarchiaus, co vegnir tier pli grond num ad hanur, ca quei Nathan, igl quai el teneva par seu cunvival. Par vegnir tier quei, fagiev' el tutta caussa pusseivla; mo tutt adura- battem. Adiina vegniv' ei ad el faig a suver anzachei niev ad extraordinari da Nathan, adün' aílav' el novas difficultads, ca sa mettevan ancunter a quei, c'el havev' e'gl senn da — 84 - far. Uss parriev' el fnt displascher a pittra carsehadegnia. A damai c'el anchiins temps suenter perdev' ilna gronda part da sia rauba, scha fov' el buce pli e'gl cass, da far tont d'igl bein seo Nathan, nungir d'igl vargar, ad el daventav' ounc pli pitters. Sia gritta sa mida en rabgia; a quei Marquis da M***, ca havev' antroquan uss manau üna vitta senza blasem, curda par scuvidonza en anzachei aschi schnueivel, igl quai sa parsul iin carstiaun schar vegnir e 'gl senn, c' eis carscheus en vicis ad ei tuttavia andirieus. Las grondas vartids da Nathan fagievan, c'el igl hassiava sco anamig. El curdà si 'gl abomineivel par- trachiament, d'igl metter or d'peis. Mo damai c'el ascava bucea confidar quei ad anchiin, scha sa mettet el sin viádi cun anchiins serviturs, navend da Napoli cun quei parpiest, da prender a quel, ca parsuls gli fagieva malruvaus, la vitta. Suenter ün viádi da 14 gis, rivav' el antrouqua treis huras da Genevra. El s'aflava, senza saver quei, sin ils beins da Nathan, ün hum, vegls a respetteivels , dad onns 70, igl qual gual Iura, en vaschieu pauc buns, mav' avont üna da sias casas, a spass si a giu. Schibauld c'el cattá dagur glieut a cavaigl, scha ma'l ad eis ancunter. Igl Marquis vegnit nontiers ad igl spiá : seh' eis segian ounc dalunsch da la casa da Nathan. «Vus essas fig datiers, gli fagiet el rasposta, a tutts quests beins auden tiers a gli. » — «Igl ancunascheits vus?» repíicá igl Marquis da M***. — «Gie, sehet Nathan, schon dagig annou. » Igl Marquis vegnit giu da cavaigl, a continua : « damai ca vus igl ancunascheits, scha mi scheit pó, eis el daveras aschi virtuus, sco quei c' ün igl lauda dapartutt, a mérita seu fardiglbein tutt quei laud, c'ün dat a gli?»— Iis carstiauns trovan mai suenter la paritta, — raspundet Nathan, — mo Deus parsuls sà, scha nus essan virtuus. Tont seo tueca tiers a mi , c' igl ancaniisch schon da 70 onnsf annou , scha carteit a mi, jou hai allau vid' el muncaments, d'ils quali — m> — nagün sa nagult, « jou sai or da mia signa experientia, c'el el buce vangonts d'igl grond laud, c'ün dat a gli.» — Igl Marquis, udint quei, der' a quels ca fovan cun el, un" ansenna, c'els duvessan ir ampau d'iina vart, a continuent da spiar Nathan, igl quai el teneva par iin survient, parnev' el or da sias raspostas, ca la fortuna gli hagig mess a mauns quest hum, par puder tont pli levmegn, exequir igl mal, c' el havev' e 'gl senn da far. El igl rugà, da drizar en la causs' aschi , c' el da Nathan vegniss bucea veus , a sin la sera duvess el regnir tiers el en igl vig, nua c'el havev' e'gl senn da star, ad el gli amparmettet er, c'el vegnig buce a s'anriglar, da haver surveu a gli. Nathan gli scheva, c'el vessig da turner nagutt, c'el possig ir en üna da las casas, lou datiers, a cumbein ca quella seig da Nathan, scha veglig el tonatont lugar la causs 1 aschi, da haver el parsuls l'hanur, da gli survir si, enquei ca seu patrun laschig sur' ad el, da ratscheiver ils esters, ca vegnian cou. Igl Marquis sa laschà quei piascher, a suenter d' haver clumau noutiers ses cumpoigns, pernet Nathan lutea vals p'igl ferein, a cummondà a'gl survient, c'el ha vera lou, da manar quei signiur cun quels, ca fonan cun cl, en casa. Er scummondà Nathan a gli ad a tutts ses survients, da bucea laschar ancorsclier, chi el seig. Ad eis sa salvavan punctualmegn suenter seu plaid. Ün maná quei Marquis da M***, cn una fig beala stanza. E'gl tschanar gli surviva si Nathan, ca rumaneva suenter parsuls tiers el. Ussa mettet igl Marquis a glisch quei, c'el haveva s'igl cor, a sehet a Nathan, chi c'el seig, a ca seu patrun hagig faig a sia famiglia ün fig grond affrunt, p'igl qual el igl vegnig uss' a plidentar (igl qual el vegnig uss gli far endament). El gli det üna burssa cun tschient ducatas, ad igl ruga, da dar urden, c'el possig far vendetta: tier quei gli amparmettet el er, c'el igl veglig, suenter gli haver faig tal grond survetsch, prender cun el, ad igl remunerar (pagar) — 86 — richamegn. Schi bauld ca Nathan udi igl num da quei Marquis, ancorschet el gleiti, la caschun da sia gritta. El laveva Lein, ca quel a Napoli havess sa dau breigia, da far a gli suenter; er gli fov' ei cunaschent, ca quel hagig pers üna buna part da sia rauba; ad ei gli fov' uss lig ciar, ca quei, ca quest haigig e'gl senn da far, daventig or d' scuvidonz' a a desperatinn. El parnet las tschient ducatas, a sehet, senza schar igl mender ancorscher a'gl Marquis, mussont vi sin ün guauldett, ca fov' ün quart' hura d' igl leug, nu' els eran : quei c' el hagig e 'gl senn, sapig zunt levmegn daventar; seu anamig vomig minchia damaun a spass vi tiers quei guauldett; el stopig bein- marvegl sa far lou vi cun sia glieut a sa zupar; el veglig lur buce muncantar da vegnir tiers el, a gli mussar la via, «in la qual' els ansemmelmegn, suenter haver mazan Nathan, possian , cun dar la fugia , sa cunsalvar. Igl Marquis, lagraus da quela nova , igl ambratschá. El parnet las basgniusas masiras. Mo dantont igl Marquis, da seu abo- mineivel parpiest mess en malruvaus a murtiraus da temma a d'üna mala conscientia, la cumpagnia da quel ca fa mal, manava vi la noig, sa bassava Nathan avont Dens, igl sabi regider, ad igl ruga va cun larmas, da vuler midar igl cor da seu anamig. El havess pudeu, sch'el igl havess faig arrestar, far ir en nagutt quei, c'igl Marquis haveva preu avont sasez, gie, parfin igl surdar a'gl castig; mo igl generus vegl, or d'un niebel moviment da la charetia divina, ca ten char igl anamig, griav' el nagutt auter, ca sia veulta, ad ei fagieva gis, c'el urav' ounc adiina. El veset seu morder mont e'gl guauld , t'igl leug c'el sez gli haveva mussau, a parnet, pleins d'fidonza sin Dens, las tschient ducatas, c'el haveva survegnicu, a mettet tiers ounc autras quattertschient , igl qual fagieva da lez temps üna gronda summa; a siienler haver traig en 8ö auter vaschieu, ma el parsuls e'gl long, nua ca la mort sin el — 87 — «pecliiaya. Schi" bauld c' igl Marquis veset vegnint nies bien regí, ca cun Iiis tenev' a bass sia vista, curret el a gli ancunter cun sabel traig, a suenter quei c'el igl havet tschaíTau daros tier, sehet el a gli : traditur, ti stos morir. Nathan mirá sin el, a sehet a gli: «Marquis, cun ehei hai jou quei meritau?» «Co, garit igl morder, ei quei buce Nathan?» «Bein, el sez eis ei, meu figl, raspundet Nathan, jou sunt quel, ca amparmettev' a ti, da ti survir ancunter mei. Quest ei la via, sin la quala ti pos tras la fugia ta cunsalvar. Prende questa burssa, ti vens en quella, cun las tschient ducatas, ca ti mi has hier dau, ad aílar ounc autras quatter tschient , ca jou hai mess tier , parchei c' igl ei a mi cunaschent , ca ti has pers üna part da tia rauba. Stas ti tier teu parpiest , scha maze mei. Mo jou sai bucea crer, ca ti veglias Deus, igl qual ti ha da giuven ensi faig tonta gratia, dar si da tal guisa. » Enquei ca Nathan scheva quei , guardet igl Marquis sin el a surstet confus; seu cor vegnit surpreus da turp a da dalur. Muventaus e'gl cor da la generusitad digl vegl, curda'lgiu, senza puder far ün parsul plaid, avont ils peis da Nathan, a pigliav' anturn sia schanuglia. Nathan igl alza si, a sehet a gli, 1' ambratschont: «ta tur- pegie buce, meu figl, dad esser survintscheus ! Bucea jou, mo la gratia surventscha enten tei. Deus ha tei vuleu bassar, par puder dar a ti tont pli grond' hanur. Ti vens e'gl aregnír ad esser bear pli stateivels en la vartid.» El igl maná sin quei en sia casa , igl tenet ounc pli c' iin mcius tiers el, igl cuiifortava, sc' ün charin bab, a vegniv' er cuntercomi dad el, seo d'ün ver figl da bein, hundraus a teneus char. A la fin pernet igl Marquis da M*** cnmgniau, ,- ( Nathan tëneya tont tier, c'el partiel quella summa, e'el gli haveva purtau tiers e'gl guauld. Ta lai buce venscher igl mal, ma vmsehe ti igl mal run. bien. Bum. 12, 21. - 88 - . 84. La famiglia vanüreivla. « Treis beilas caussas dat ei : cur frars ean parüna' vischins sa tegnian char, ad hum a dunna sa cuvegnian hein.» Aschi gi igl moralist Sirach, cap. 25, i. 2. A ca quei seig aschi, po uns ver vi da Paul Wohlfeld a sia fideivla Gertrud. Els possidevan a Watzenhausen ün d' ils pli bells beins; lur uffonts fovan ils pli beinvi en tutt igl vig, lur oeconomia fov' iin muster par quels anturn anturn. Aschi fov' ei bucea stau adüna. Paul fova vivont staus fumegl gual sin quei bein, igl qual uss fova seu aigien. Seu patrun haveva faig una grond' hierta, a fova ieus sin iin bein pli gronds, e'era curdaus tier a gli. Paul, cunaschents par brav hum a bun oeconom, daventá migiur da quei bein, sçha gie c'el haveva, par sa drizar en, mai tschicBt cruschuns (thalers), ils quais el havev' en igl temps da seu survetsch sa vanzau. Damai c' el fova da bein a redlis a teneva char bien urden, scha dumondav' ün dad el nagün' autra sagironza. Sia Gertrud, ca haveva da ses honests, mo paupers vegls survegnieu nagün' autra caussa ca benedictiuns da Deus, vegnit tier el cun üna bella dotla, la quala üna parenta, ca fova morta, a la qual' ella tschunc onns gig haveva dau urden a flegiau, a purtau sias nauschas lunas cun gronda patientia, havev' ad ella cun testament faig si. Or da quels tschient thalers ad or da questa dotta fova vegnieu nou tutt quella rauba, cun cas' a curt, ers a praus, horts a guaulds, a bicsca a tutt a mobilia en casa a clavau — a quei tutt tras 1' observonza d' üna curta, clara regla, c'ha num: «urc a layare! » Paul a Gertrud lavuravan ansemmel prus a fideivlameg-n , tont s' c' els pudevan, a damai ca Deus ils benediva cun offonts, tencvan els er quels tier La lavur, aschi c'els havevan da rar da basegns dad esters, ils quais vultcn esser bein pagai, scha gie c'els lavuran bucea tont bein. Cun tala perderta acti- vitad, unirán els er üna sabia fp u-gnnissadad, la quala fova — 89 — bcín dalunsch da bassa gitigonza, mo ca ton a tont perneta scadün lubieu, gudoign a sa parchirava da dar or la mendra caussa malnizamegn. Questa spargniussadad sa mussava specialmegn en lur daviver ad en lur savaschir. En nagiina casa aflav' üns spisas da tonta vartfd, a da tont bien gust, seo en la casa da "Wohlfeld; parquei fovan er els tutts sauns a stevan bein; mo bunsbuns (delicatessas) , c'iin sto cumprar, a ca ruinan la sanadad, vegniva buce sin lur meisa. Asebia fbv' er nagün en igl vig, vaschieu pli schuber a deschent, ca Wohlfeld a sia famiglia; mo bunamegn tutt lur vascadira fora lavur da Gertrud. Aschia vegniva tras quella regla d'aur: ,,Biwc cumpre qitei , ca ti has bugient, Parsal mai quei , ca ti stos ver. il tont bear spargniau, c'ei mai muncava danêrs par caussas basgniusas, a scha Wohlfeld fova qualcaussa culponts, schi munglav' ün buce dumondar, parchei tutt igl pli pagav' el avont igl termin. Er amblidavan els mai vi dad urar, a quei cun devotiun, par daventar participeivels d'ils duns digl bien Deus. Damai ca né luschentadad ne pupira, ca mussan bear mal, ils manav' en pruvament, schi pudevan els cun schubra conscientia , ad er cun laed cor mirar si tiers quel, c'ancanuscha ils cors d'ils carstiauns, ad er tschentar tutt lur fidonza sin Deus. Sin una tala casa sto ruvassar la benedictiun da Deus. Lur lavur rendeva frigs. Tier bella spronza carschevan lur uffonts si; els fovan a 'gl vig musters da parünadad, d'activitad, da deschen- tadad, da modestia, da cuntentienscha. Da rar vesev' iin els en cumpagnia cun auters , parchei c' els fovan nigliur aschi bugient,, seo en aigna casa. Cur Wohlfeld morit, vegls a saduls da viver, bargivan biadis bein sustentaus sper sia iossa, las figlias da Gertrud fovan dunnauns da grond laud, ses figls humens bein stimai; parchei ca las varlids d' igl bab a da la raumraa fovan, sco custcivla part 90 - d'hierta, vegnidas sin tutts uffonts, a la beuedicliun digl bab havev' ad els tutts bagiau casas. 85. La mumma s'igl leg da mort. Igl pauper Rudi seseva gual sper ses quatter uffonts. A vont treis meins gli fova sia dunna morta, ad ussa sche- scheva sia mumma zunt fleivla , sin una bisacca d' strom. Quella sehet a Rudi: «mi anquiere pó suenter miezgi ampau feglia en mia cuvria; jou scheal. » Rudi. O mumma, schi bauld c' igl feug ei stiz en pignia, vi jou ir. La mumma. Has ti ounc lenna, Rudi? jou creig buce; ti sas buce ir e'gl guauld na vend da mei a d'ils uffonts. O Rudi, jou sunt a ti mai tier surcarg (grevetia). Rudi. O mumma, mumma ! gi quei po buce , ti eis a mi nagün surcarg. Meu Deus, men Deus ! mai ca jou pudess a ti dar quei, ca ti has da basegns. ■—■ Ti has seid a fom, a ta lamentas buce. Ouei mi punsch' e 'gl cor. La mumma. Ta cumbregie buce , Rndi ! Mias dalui s ean, Deus seig ludaus ! buce grondas; Deus ven bauld a gidar, a Deus ven a render a ti, quei ca ti fas cun mei. Rudi. O mumma ! mai ha mia pupira mi faig tont mal, seo gual ussa, ca jou sai né dar agid a ti, nè surlevgiament. Ach Deus ! tont malmalsauna eis ti ad andiras , a portas meu maungel. La mumma. Cur üh ei datiers a sia mort, scha dovr' ün pauc pli a quei c' ün dovra, dat igl bab da tscliicl. Rudi, jou angrazg a gli; el mi fa ferm' en mia davos' hará, Rudi (bargint). Manegias ti pia, mumma, ca ti regidas bucea pli s¡? La mumma. Na, Rudi, sagir buce! Rudi. O meu Deus ! La mumma. ÇHiei seig leu cunfiért, Iludí, juu vom en una meglra villa. — 91 — Rtuîi (bargint). O Deus ! La mamma. Ta cunforte, Rudi; ti foras la latetia da mia giuventegnia, ad igl cuníiert da mia vegliadegnia. Ad uss angrazg jou a Deus. Tes mauns vegnian ussa gleiti a serrar mes oegls. Lur vegn jou a vegnir tiers Deus, a jou vi urar par tei ad ei ven ad ir bein cun tei perpetna- megn. Ta ragorde da mei, Rudi. Tutt andirar a tutta breigia da questa vitta, cur 'gl ei vargau, seh'eis ei par nus tier niz. Tutt quei, ca jou sunt stad' or, mi ei cuníiert, mi ei seo soinch, schi bein seo tutt daleg a legrament da la vitta. Jou angrazg a Deus par quest surlevgiament e'ls gis da mia malsognia. Mo cur igl frig da la vitta madirescha 'gl autunn, a cur igl pumèr perda sia feglia par durmir 'gl unviern : lur ei 'gl andirar da questa vitta a gli soinch a sias latetias gli ean mai sc'ün siemi. Ta ragorde da mei, Rudi ! Ei ven ad ir bein cun tei, tier tutt teu andirar. Rudi. O mumma, chara mamma ! La mumma. Mo uss' ounc üna caussa, Rudi ! Rudi. Mumma, chei ? La mumma. Ei schei a mi dad hier annou, sc' ün crap si 'gl cor. Jou sto quei gir a ti. Rudi. Chci has, da gir a mi , chara mumma ? La mumma. Jou hai hier veu, ca nies Rudeli sa zu- pava davos meu leg a mangiava or d' seu sacc truféis barsaus. El dev' er a ses fardigliuns, ad eis mangiavan er dascusmegn. Queis truféis ean bucea nos; schiglioc havess Rudeli ils freu sin meisa, a clumau dadault a ses fardigliuns; ach ! el havess er a mi dau ün, seo el ha faig quei milli gadas. Ei mi mava minchia gad' a cor, cur el curriva cun qualcaussa sin maun nou tiers mei, a mi scheva tont da cor: prend' er, tatta! O Rudi! scha quei char uffont daventass ün lader ! O Rudi ! quont grev' mi fa quei parirá cli i anient c'gl cor! Nu' eis el, jou sto plidar cun el. - 92 — Radi. 0 pauper mei! (El curra spert, anquier'igl matt, ad igl mein» tier la mumma sper igl leg.) La mumma zunt fleivla, sa metta cun breigia la davosa gada sin sêr, sa volv' anvers igl matt, prenda ses dus mauns en sia bratscha, a bassá seu cbiau giu si 'gl matt. Igl pitschen bragia dadault. — Tatta ! chei vol ti ? Mieras ti buce ? ach pó buce mûrir, tatta ! Ella raspundet cun vusch rutta : gie, Rudeli! jou vegn sagir bei» gleiti a murir. O Jesus, ach meu Deus ! po buce murir, tatta, sehet igl pitschen. La malsauna perd' igl fiad, a sto sa fierer giu. Igl matt a seu bab spondan bearas larmas. Ei ven ad ella cun una gada pli lev , ad ella gi : 'gl ei a mi schon megler, ca jou scheig. Rudelin. Ti mieras ussa bein buce pli, chara tatta ? La mumma. Fai po buce asebia, meu char, jou mier gie bugient a vegn lur a vegnir er tiers ün char bab. Scha ti savessas Rudelin, seo jou sunt laeda, ca jou deig bauld vegnir tiers el, ti vegnissas buce tont a ta cumbrigiar. Rudelin. Jou vi murir cun tei, scha ti mieras. La mumma. Na, Rudelin! ti vens buce a mûrir cun mei; ti vens, scha Deus vult, ounc a viver gig a daventar bravs, a scha teu bab ven vonzei vegls a fleivels, lur vens ti ad esser seu agid a seu cunfiert. Neveras, Rudelin, ti vol ubbadir a gli, a vegnir da bein a far andreg? Quei mi amparmettas ti, meu char ! Rudelin. Gie , tatta ! Jou vi far andreg , a vi , seo ei s'auda, far a gli par cummond. La mumma. Rudelin, igl Rah da tschicl, tier igl quai (ou uss bauld vegn a vegnir, veza ad auda tuttas caussas, Ca nus fagein a chei nus plidein ! Neveras, Rudelin, quoi sas ti, a quei creis ti ? Rudelin. Gie, tatta, quei sai, a creig jou. — 93 — La mumma. Scha parchei has tí pia, hier daros men leg dascusmegn mangiau truféis ? Rudelin. Mi pardune po, tatta! jou tí quei bucea far pli. Mi pardunne pó; jou vi sagir quei bucea far pli, tatta! La mumma. Iis has ti angulau? Rudelin (bargint). Gie, tatta. La mumma. A cui ils has angulau? Rudelin. Agi — agi — miradur! La mumma. Ti stos ir tier el , Rudelin, ad igl rugar, c' el a ti pardunig. Rudeln. Tatta, par l'amur da Deus, jou ase bucc. La mumma. Ti stos, Rudelin ! par ca ti mai fatschias pli quei. Gi bucc plaid aneunter a và. Ah par l'amur da Deus, jou rog tei, meu char, er scha ti havessas fom, scha prend' po nagutt pli. Deus banduna nagün; el dat adüna qualcaussa. 0 Rudelin, scha ti has fom, ad has nagutt ad ei mounc a ti sin tuttas varts, — ta fide sin teu char segner, a bucc angular pli. Rudelin. Tatta, tatta, jou vegn mai — mai bucc ad angular pli. La mumma. Scha veglig pia meu Deus, c'ei mia spronza, po tei benedir. — Ad el parchirig tei, meu char ! EU' igl strenscha vi da seu cor, bragia a gi Iura : ti stos uss ir t' igl miradur ad igl rugar par pardun. Rudi, va po er ti cun el, — a gi a 'gl miradur ad a la sia dunna, ca er jou ils rogig par pardun, a c' ei seig a mi laid, da bucc puder turnar ad els ils truféis — gi ad els, c'jou veglig rugar Deus, da benedir 'gl auter, c'els han. — Ei mi fa tont mal. — Els han er aschi basegns digl lor, — a scha quella dunna lavurass bucea tont, gi a noig, scha pudessan eis, cun lur greva casada, bunamegn bucea vegnir tras. Rudi, ti lavuras bugent ad eis ün pêr gis, par c'el vegnig puschpei t'igl lur. - 94 - Rudi. Ach, meu Deus ! dacor bugent, mia chara mumma. Ad el parnet igl matt p'igl maun a mà cun el. Gertrud, la dunna d'igl miradur, fova parsula a casa, cur els vegninan, ad ella veset gleiti, c' igl bab ad igl matt havevan larmas e' ls oegls. Chei vul ti, Rudi? parchei bragias ti? Parchei bragi' igl matt? spiá ella migeivlamegn, a porschet agi pitschen igl maun. Ach, Gertrud, jou sunt schvantiraus, raspundet Rudi. — Jou sto vegnir tier tei, parquei ca meu Rudelin ha an- chünas gadas preu a yus truféis. La tatta ha hier catau d'agur, ad cl ha quei confessau ad ella. Nus ]>ardune fjuei faig, Gertrud ! — La tatta ei si 'gl leg da mort. Ach Deus ! ella ha gual ussa preu cumgniau da nus. Jou sai d'an- guscha a quitau buce, chei jou gig, Gertrud; ella lei tei er rugar par pardun. — Igl ei a mi laid, c'jou ils sai ussa buce tnrnar a ti; mo jou vi bugent vegnir ün pêr gis a lavurar parsuenter. Nus pardune ! Igl matt ha quei faig or d'spira fom. Gertrud. Rucc plaid pli da quei, Rudi! A ti char pitschen, vegn nou, mi ampannette, da buce prender ad anchün qualcaussa pli. Ell' igl bitschà a sehet: ti bas iina buna tatta; vegn po er ti aschi prus a da bein, seo ella. Rudelin. Mi pardune, chara dunna ! jou vi, Deus sa quei, mai buce angular pli. Gertrud. Na, uffont ! fai quai mai buce pli, ti sas oune uss buce quont pauj>ers a schvantiraus ils laders daventan. Fai quei po buce pli! A scha ti has fom, vegn ons tier mei, a gi a mi. Scha jou sai, schi vegn jou a ti dar qualcaussa par la fom. Rudi. Gi pù a teu hum, ca jou gli veglig lavurar prus- a fideivlamegn da tuttas huras; bugent vi jou schar trer giu ils truféis da mia pagaglia. — Oö — Gertrud. Da quei plaid" uns buce, Rudi ! Meu hum fa quei sagir bucc. Nus ha vein, Deus seig ludaus, cun la lavur vid' la baselgia, nus gidau ampaus si. Rudi, jou vegn cun tei tiers tia mumiha, seh' igl ei aschi schliet cun ella. Ella mettet a Rudelin en seu saccett, plein pumma secca — sehet a gli ounc üna gada: «ti char, prende pó a nagíin carstiaun qualcaussa; ad ella mà Iura cun Rudi tier sia mumma. A cur el sa mettet a raschlar , sutt iin nugêr, ansemmel feglia, par far pleina la cuvria e'gl leg da sia mumma, scha gidà Gertrud a gli a lur faschinanen els vi tiei's ella. Gertrud salida la malsauna, la parnet p'igl maun a bargiva. Has ti a nus pardunau ? Gertrud. Ach, chei pardunau! Cathrina, vossa pupira mi và par cor, ad ounc pli teu bien parpiest a grond quitau. Deus ven senz' auter a benedir teu senn fideivel a teu quitau vi d'ils tés, ti da bein ! Cathrina. Nus has ti pardunau, Gertrud? Gertrud. Plaide po bucc pli da quei , Cathrina ! Mai quei garreg jou, da puder dar a ti en tia malsognia sur- levgiament. Cathrina. Ti fas bien , Gertrud ! Jou angrazg a tï ; mo Deus mi ven bauld a gidar —■ Rudelin ! Has la rugau par pardun ? Ha 'lia pardunau a ti ? Rudelin. Gie, tatta, mire pô, quont bien c' ella ha faig. (El muss ad ella igl sacc plein pumma secca.) Co jou cupid, sehet la tatta ; la has ti er rugau par pardun andreg? Rudelin. Gie, tatta, tuttavia datschertamegn. Cathrina. Ün sienett mi surprenda, ad ei mi ven scür avont ils oegls. Jou sto gir ün plaid, Gertrud, sehet ella da bass a cun vusch rutta. — Jou ta less rugar ounc par anzachei; mo asc jou? quest uffont schvantirau ha a ti angulau — asc jou tei wine rugar, Gertrud, — cur — jou — 96 - — — morta — — a quests paupers — — bandunaus uffonts --- els ean tont bandunaus. — Ella stenda or igl maun (ils oegls ean schon claus) ase jou ver spronza -- fai par cummond ad ella Rud -- Ella spare hit senza puder venscher da plidar. Rudi carteva, c'ella seig mai endurmentada, a sehet als uffontsj buce ün fatschig plaid, ella dierma; mai sch'ei vegniss pó meglier cun ella ! Mo Gertrud schminava, c'ella saig morta, a sehet quei a Rudi. Seo ussa quel, a sco tutts ses pischens devan an* semmel cu'Is mauns a bargivan, quei sai jou buce descriver. Ti ca legias, mi lai quescher a bargir, parchei ca quei mi và par cor, c'igl carstiaun, en la pulvra da la terra, en la lavur a breigia madira tier la perpetnadad, a c'el en la pump' a daleg d'igl mund, en la bundonza malmadirs sccca. Patrachie pó, carstiaun, consideresche po igl grond valsent da la vitta si 'gl leg da mort — a ti , ca sbittas igl pauper a sia miserabla conditiun, ad igl ancanuschas buce — mi gi, sà quel murir aschia, quel c'ha viveu malvan- tireivlamegn ? Mo jou quesch, jou vus vi buce mussar, carstiauns ! Mai quei havess jou bugent, ca vus sez ar- vessas ils oegls a guardassas sez anturn vus, nua ca vantir' a schvantira, nua ca benedictiun a schmaladischun ean en igl mund. Gertrud cunfortav' igl pauper Rudi a sehet a gli ounc igl pli davos giavisch da sia buna mumma, c' el havev' en sia dalur buce udieu. Rudi la parnet cordialmegn p 'gl maun. Ei mi ancrescha fig par mia chara mumma! qnont da bein fov' ella. Neveras, Gertrud, ti vens a ta ragurdar da seu reug ? Gertrud. Jou stuvess haver ün cor, se' ün crap, scha jou quei savess amblidar vi. Jou v,i far cun tes uffonts, quei Ca jou sai. — 97 — Rudi. A. Deus ti ven a render quei, ca ti yens a far cun nus. Gertrud sa volvet ancunter la fenestra, furva gin (fragen a giu) sias larmas da la vista, aulza ses oegls ancunter tschiel, suspira, prenda lur igl Rudelin a ses fardagliuns I' fin suenter Tauter, bargint cauldamegn, det urden tier la sntt errada a turna pir suenter quei, c' ella haveva faig luttas caussas basgniusas, puspci en sia camonna. 86. Ils ovs da Pascas. Cap. I. ■ O wè, cou clat «'i ounc pir hucc gallinas.' Üna gada vivevan avont plis tschient onns, en iinii pitschna vallada denter culms, anchiins paupers coiglêrs. La strechia vallada fova anturn serrad' ent da guauld a grippa. Las camonnas da la paupra glieut fovan en la vallada anturn, una cou, T antra lou. Anchiins tscharscht-rs a primers sper mincliia camonna, ampau er cun garnezi parmavaun, glin a conif, üna vacca ad anzaquontas cauras, fova tutt lur richetia. Er gudogniavan els anqual hrizer cun barschar coigla par la Schmelza da fierr ca fova lou buce da lunsch. Mo tier quei pauc, ca quella glieut liayeyan, scha fovan els tonatont ün pievelett fig vantireivel: parchei c'els giavischavan bucea pli. Els fovan en lur ruch viver, cun continuada lavur ad en strenga custimonza perfech sauns, ad ün veseva en questas paupras camonnas — quei c'ün vegniss en palazis ad ancurir adumbattem _ Immens vegls da pli ca tschient onns. Ün gi, ca l'aveina antscheveva schon a vegnir alva, a c ei fova fig cauld, vegnit una matta da lou, ca parchiravi las cauras, bunamegn stichia d'igl currer, a purtà a'Is vegls 7 - 98 - la nova, c'e! seig vegnieu en la vallada glieut cslra, vascln znnt curius, a da plaids aults — iina signiura, dus uiTonts ad iin hum fig vegl, igl quai, cumbein c'cl seigig vaschieus cun vascadira fig fina , parig tonatont dad esser mai lur survient. «Ach, sehet la matta, quella huna glieut han foin a seid, ad can fig staunchels. En iceel, a mettev' ad els scodangir avont. Scadun sa schmar- vegliava, ca glimarietts tont giuvens, pauc pli c'ün gi vegli-, savessan buce mai schon currer, mo er schon magliar. Ussa c'igl solegl sa zupav' ampau en las neblas — sa raspanan tutts pluscheins sutt la clutscha, a sa zupahan lou, par sa scaldar. «Ç^uei ei bein igl pli bi, scheva la glieut, co ün chéauett sutt las alas da la gaglina, bauld cou, bauld lou, guarda nounavont, a sa lai ver, a sa fà lur aneg puspei en ün auter leug sutt eut.» Igl mulinêr a miez denter ils ners coiglèrs parsuls en vascadir' alva da farina, er' ün d'ils amprims en capir ad antalir, schett: «Chei caussa curiusa eis ci pó cun quests utschells esters! Nus vesein bein Deus partutt en la natira; mo cur ün veza anqual caussa, c' ün ha mai veu, scha nus dat sia pussonza, sabienscha, a buntad tont-a-tont ounc j>Ii bein e'is oegls. Partarcheit pó, quont bien quei ei, ca quests pitschens utschelletts san cun una gá currer a magliar; scha la veglia stuvess seza a tonts giuvens purtar tiers igl pavel e'gl piccel, seo la schvalma, scha vegniss ella buce a fin; quont bien eis ei, c'igl ei schon en la natira d'ils giuvens, da currer suenter la clutscha, a da sanindar sia vusch. Currissen els, enquei c'els san currer si 'gl zug, cun ün« gad' ün or d 'gl auter ; la veglia ils pudess buce pli duir an- semmel, ad ils giuvens massen a perder. Cuiizunt liai jou — 107 — marveglias da i nunder la gaglina prenda la curascha da defender ses giuvens asclii valorusamegn ! Schon savcnz sunt jou vegnieus vilaus, a las hai numnau balurdas, parquei c'ellas, tontas gadas, ca jou mava sper ellas vi, fugievan par gronda temma, iina cou, 1' antra lou, cambein'V ellas san dagig, ca jou fatsch ad ellas nagutt d'igl mal. Ad uss ei la natira d'igl glimari digl tutt midada, ad ella sa mett' en dustament ancunter iin hum, ner chi ca seig. Savenz mi fagieva quei piascher, sco las gaglinas fovan en dispitta par iina buceada, ca «pella, c'aüav' ün toccett ampau pli grond, ei aschi scuvida, a curra aneg davend, a ca las autras curran ad ella suenter, a vulten quei ad ella prender. Mo uss ha 'lia la sia angurdienscha (magliadria) tutt mess giu, ad ella seza cloma ils giuvens, a tueca nagutt, antroqu' els ean buce tutts saduls. Jou creig, c'igl bien glimari moriss ons sez d'la fom, ca schar pirir ün d' ils ses giuvens. Igl charin quitau , eu 'gl quai la gaglina mein anturn ses giuvens zarts, anquiera noun- avont par els vivonda, ils viventa, ils defenda, ils scaulda sutt sias alas — quei ha Deus plontau en sia natira. Aschi charinamegn ha Deus quitau par quests giuvens pluscheins ! A nus duvessen pia esser starmentai? Duves el buce haver ounc pli quitau par nus ? —■ Bein daveras ha el ounc plî quitau par nus. Seigias pia nunstarmentai , chara glieut. Deus fa tuttas caussas andreg. El ha quitau par tuttas sias creatiras — mo oravont par igl carstiaun, igl quai ei en ses oegls pli ca tuttas gaglinas a tutts auters utschells en tutt igl mund. » Cap. III. ■ Uss dat ei ovs en bundonza. • Damai ca la buna glieut en la vallada fovan anvers la signiur' êstra stai adün' aschi zunt plascheivels, scha partarchiav' ella schon gig suenter, chei latetia far er ad - 108 - els ancunter, par dar ad els anchün lurlevgiament en lur paupr' oeconomia. La buna signiur' haveva par quella caschun schanegiau fig ovs a gaglinas, a cunquei c'ella haveva uss' una bella provisiun d'ovs, ad er bein bearas gaglinas ansemracl, scha tarmettev' ella la Martha en la vail, par envidar tiers ella tuttas mummas d'casa sin 'gl auter gi, c'era una domengia. Ellas vegninen cun legra- ment, ad en lur la pli bella vascadira. En igl pitschen hiert havev' igl vegl sei'vitur sompchiau una meisa cun anzaquonts bauncs. Con pernevan ellas plaz. Martha purtava lur una gronda canastra pleina d' ovs. Els fovan tutts aschi schubers, c'íin veseva buce tacchel vid' els, ad alvs sco la neiv. Quellas dunnas sa schmar- vegliavan a fovan stupipas bucea pane, da ver tonts bears ovs. «Deus seig ludaus ! schett la signiura, uss dat ei ovs en bundonza, ad igl ei en vardad anzachei bi da ver tonts bears a schubers ovs ansemmcl. Mo uss vus vi jou er mussar, chei nizeivel diever d'casa ün sa far d'els.» En ün cantun d'igl curchinett, giu bass vi d'ün gripp, fova faig feug. Üna gronda cazetta plein' aua, pendlava sur feug. 'Gl amprim rumpeva la dunna ün iev, par mussar, co el seig endadens, ont ca vegnir en l'aua caulda. Tuttas consideravan cun attentiun igl alv, bi ciar, sco cris- taigl, en igl quai la cugla melna gualmegn nudava. Ussa vegnivan tonts ovs, sco ei fova gasts, coigs rar. Sin la meisa fova sal a paun alv, tagliau si 'gl leung. La signiura las mussava d'arver ils ovs, ad uss sa schmarveglianan ellas tuttas, c'igl ciar d'igl iev fov' aschi bi seo laig, a Ruai aschi, sco igl melan vegnieus dir. Mussadas da la signiura bogniavan ellas igl paun e'ls ovs, a ludavan I» spisa delicata. «Cou ha uns, schett la signiura, vaschi » spisa glaiti anscmmel. A quont bi a schuber ei g' a melan, quont amparneivel, quei tutt da ver! Quont spert, senza cuust a senza cust ei ün iev coig. Er par malsauns 109 — savess vins buce maneivel aflar vina spis' aschi bien marcan a ca nudregia tont. Sin quei friva la signiura, ovs en pieugn cauld. Q u ei fova puspei par quellas f'emmas (coiglêras) üna caussa ñora. «Quont bi eis igl melan daus anturn d'igl alv, schenan ellas, seo las grondas Auras e 'Is praus, c' ean alvas a melnas, las qualas ün numma cups.» Ils ovs vegninan raess ün suenter Y auter, sin spinatsch verd, ca steva paregiaus en vina scadella grond' a platta — ad cr questa spisa vegniva da tuttas ludada. Aschi fagieva la signiura ounc autras spisas cun ovs, a mussav' a quellas femmas, co c'ils ovs seigian buce mai par sasez üna spisa sanadeivla, mo co c'els possian cun ounc pli grond avantaig vegnir duvrai par far las autras spisas pli mureivlas. Si 'gl suenter vegniva purtau si salatta bella verda. Cuno purtà ün taglier plein d' ovs , ca fovan schon vivont coigs dir, par c'els dantont vegnissen puspei freids. Igl léger vegl schava par spass dar giu ils ovs, c'els radiarán anturn si 'gl plaun crapus. Las femmas davos meisa pigliavan temma, c'ellas garinan dadault. Ellas quitavan, c' ils ovs vegnissen a currer or. Mo co sa schmarvegliavan tuttas , cur la signiura parnet ils cros schuber navend , a scadün iev era tras a tras schi dirs, c' el sa schava tagliar. La caussa parev' ad ellas üna mirada. La signiura schert lur ad ellas, co cuir dir ils ovs. Quels lou mettet ella bi tagliai en tocs sin la salatta, ad er questa spisa gustara fig bien als gasts. Suenter d' haver finieu igl past, parchiva la signiura or anchüns côts a pliras gaglinas denter las mummas d'easa. Ella schert ad ellas, c'üna gaglina ovig en ün önn tschient, antroqua tschientschuncont' ovs — sur da quei tuttas sa stupivan. « Pli ca tschient ovs ! clumanan ellas. Chei niz en casa ! v lias bunas mummas pm-tanan cun las gaglinas Hna gronda latetia en la vallada; en tuttas camonna» fova — no — garir cía latctia. La glieut en tutta la vallada benediva quella, ad angratiavan a Deus p' igl bi a nizeivel schangeg. Ün leung temps fovan las gaglinas igl raschieni da mincbia gi. Adiin' observara la glieut ounc anzachei nier vi d'ellas, ca fora curius a nizeivel. C'igl chiet cantara la damaun, quei for' als babs d' casa zunt char. «El fa aschi' a sarer, scheran els, igl gi c'ei datiers, a clom' ils carstiauns, dad ir ri da lur larur. Igl ci tuttaria iina nova ritta en nosa rallada , cur ün auda bein marvegl ils côts contar ansemmel, ad ün ra bein legramegn rid' la larur ! » «Igl ei a schia schett igl mulinôr. Mo cur igl chiet conta a mesa noig l' amprima gada, scha clom' el a las cumpagnias lêgras cun rusch dedault tiers, c'ei seig ussa grond temps dad ir a ruraus.» A las mummas plascher' ounc quei fig bein, ca la gaglina, schi sarenz, c'ella ora, fa quei a saver cun seu cont. Minchia gada fov' ei latetia en casa, cur ella sa schava udir. «Asebia sa üns gic bein gleiti, schevan ellas, po cun üna gada prender a maims igl nizeivel schangeg. Babs a mummas d'easa schevan savenz denter cls : «piglrer quests utschells ean da Deus scafi aignamegn par la casa. Eis sa tegnian aschi fideirlamegn rid' la casa , cunchischan mai dalunsch da quella, regnian schi bauld, sc'ün -els carnuda, gleiti tutts anavos; gie els ran la sera da sasez a casa , a spechian aront isch casa ner aront fenestra, antroqu' ün eis lai ent. En casa datan ei grond niz , a d'ils muntaner, cust' ei zunt pauc. Eis sa cimientan cun criscas; cun ronzadiras Schlettas, a cun autras caussas da pitschen ralzent, c'ün targiess schiglioc en casa tier nagün niz auter. Gie, ellas ran da marregl antroqua sera oreifer casa partutt anturn, a grillan ad anquiran lur rivonda sezas ansemmel. Beara milli garnitschetts, ils quais cunzunt d'igl temps da mês ad e'gl seuder massan a perder, vegnian aschi ounc als carstiauns a niz. Las gaglinas ils anquiran — Hl — diligentamegn si, a datan a nus ovs par suenter. La pli paupra veua , ca pudess schiglioc tener bagan auter glimarí d'casa, po ton-a-tont ounc tener üna gaglina, ad igl lev da minchiagi ei par ell' üna almosna da minchiagi. Er ils dus uffonts da la signiura vesevan uss ent, -vi d'igl quai eis en la bundonza mai havevan patarchiau, chei custeivel schangeg da Deus ils ovs seigian. O quont. lêds fovan els, cur els anqual gada pudevan mangiar la damaun iin iev en laig ! Quont bunas fovan ad els ussa pliras spisas, las qualas parevan ad els vivont nunmangieivlas, parrpiei c'ei muncav' igl iev lient! Quont fig angratiavan eis a Deus par suenter ! Cap. IV. La fcsta «Ad en igl meu blaus, clnmav' iin auter, o, tutti schi blaus, sco uss igl tschiel.» «Ils mes ean melans, gariv' igl terz, ounc bear pli melans, ca las Aura d'elav, nèr ca la bula (mulin) ciar melna, ca sgola lou!» «O quei sto esser gaglinas bellas da marveglia, clumà ün matt pitschcn, parquet c' ellas fan aschi bells ors. Quont bugent las resess jou ! » — U5 — Ei, scliett la soretta da Martha, la pli pitschna denter tutts uffonts, las gaglinas fan daveras nagüns schi bells ovs. Jou creig zunt, la leuretta ils ha faig, ca sagliv' or da la gianeivra, a currira navend, enquei ca jou vulera far lou igl agnirett. A tutts uffonts rièvan ansemmel, a schenan par spass, la leur fa ovs gaigls. Un plaid da spass, ca ven en anchüns logs ounc si 'gl gi d'oz duvrau. «0 cun quont pane, schett la signiura, sa iins far a'is carstiauns iina gronda latetia ! Chi duress buce cumparchir hugent ; cunquei ca dar ei gie, sco igl Segner gi, caussa pli beada, ca ratscheirer ! ■— Fuss iin pó ounc se 1 iin uffont! Una tala latetia sentan denter ils carscheus mai quels, ca conservaran lur cors schuber a senza culpa. Mai quels vivan ounc e'gl paradis da l uíTontadad — en quei reginarel da Deus da latetia nunnuscheivla. Ussa fagieva la signiura a'is uffonts puspei iin auter diver- timent innocent Anqual ulTont, ca harera surregnieu mai ovs blaus, havess gieu bugent er iin chietschen a melan. Cun quels, ca hareran ors colschens, melans ncr gaigls mar' ei glial asebia. Parquei schett la signiura a'ls uffonts, c'els duressan baratar ün cun 1' auter. Mai igl ier cun la la riema deig buce vegnir baratau. (^uei for' uss' üna nova latetia, ca scadün uffbnt en quella guisa survegnir 1 ovs da tuttas calurs. «Mireit, schett la signiura, asebia sto üns gidar ün 1' auter. Sco 'gl ei cou cu 'Is ors, aschi' eis ei cun milli autras caussas. Deus ha parchieu or ses duns asebia, par c' ils carstiauns deigian legrar ün 'gl auter, ad ün 'gl auter sa tener char. Fuss pó minchia barát, nêr cumpra conditionau, sco ries pitschen negoci cun ors, nua ca aduna ommisduas parts gudognian, a nagün perda. Igl pitschen Edmund legira sia riema. Ün matt d'ün coiglêr fora giu da quei zunt stupieus. Parchei ca Iura da quei temps der' ei ounc paucas scolas, a bears carscheus saveran strusch, c'igl legier a scriver seig qualcaussa bella — 118 — a nizeivla. Quei matt vuleva bein aneg saver, chei steltig scritt si 'gl iev. O , iina riemetta sur tuttas caussas bella , sehe« la signiura. Taidle pô : « A Deus par spisa a buvronda — Seig tia racunaschienscha gronda ! » Ella du- raonday' ils ufïbnts , seh' els seigian adiina stai racunaschents a Deus par talas caussas? Ussa pir der' ei ad els en, d'angratiar a Deus p'igl legreivel past a par ils bells ovs, a quei fagievan els Iura beingleiti dacormegn, suenter antruvidament da la signiura. Mo ussa vuleva scadiin uffbnt saver, chei stettig sin seu iev. Tutts ancarsavan en (sa squitschont devan anturn) la signiura. Tutts ils pitschens maunetts, ad en scadiin maun iin iev, fovan stendis or ancunter ella. Tutts clumanan sco can Una bucea: « Chei stat si'gl meu ? Chei si 'gl meu? Co ha 'gl meu num ? O legeit igl meu 'gl amprim ? » La Signiura stuveva far cjuescher, a mettev' ils uffonts en iin rudi. Ussa legiv' ella , sco els en ritscha stevan, iin spruchett (versett) suenter 'gl auter. Scadiin uffbnt griava fig da saver, co sia riemetta haigig num. Tutts uffonts taidlavan sin la signiura, a vulvevan buce igl cegl navend dad ella , cur ella legiva puspei iin versett. Las riemettas fovan adiina messas mai en anchüns plaids. Tuttas ansemmel, aschi bein sin ils ovs, c'ell' ussa, sco sin quels, c'ell' ounc s unter parchiv' or, foyan pressapauc sco savunda : 4. En tutt ten far , Figl , Deus ten char. 2. Deas veza tei , Puccau buce Jai. 3. A Deus par spisa a buvronda Seig tia racunaschienscha gronda. < 4. Cor, ca grau sa En tschiel si va- — 117 — 5. Sin Deus la fula , En tutt basegns el gida. 6. Zunt miser ven, Chi Dens buce ten. 7. Chi c'a Jesu fa hanur andreg. Salva quei, ca el cummonda, cun daleg 8. Fliss ad uratiun , Fa perdert a bun. 9. Prus' a schubra ei aduna Una perla bein zunt fina. 10. Un bien iiffont Fa par cummond. 11. Cu 'gl agiensenn Gudoign buce ven. 12. Un • schuber cor Dost bear dalur. 13. Chi sa turpegia Quel Deus varnegia. 14. Seo bella flur Ei ün schuber cor. 15. Modest senn teil Zunt bi vaschieu. 16. Sch' ün mansegnias gï , A quel er ei uns bucea pli, 17. Igl glisneregn lev mahnundegn, 18. Paun cun savur Dat bi calur. 19. Nuncustimonza Dat nauscha spronza, - 118 - 20. Jgl hum cet temma Dens , Quel gida nu? c el sa a pô. 21. Giti fa dir Igl cor sc ün mù'r. 22. Igl hass, la gritt' a scuvidonza Fort a cid donn , ei nausch' isonza. 23. Chiou a migeivel Pli c'aur custeivel. 24. Fatienti e'gl andirar Daleg da tschiél ven dar. 25. Buce aur, mo Jar andrèg, Dat grati' a Ja parfech. 26. Conscientia ruvaseivla Ei dulsch' ad amparneivla, 27. Chi bien ca fa , Led cor quel ha. 28. Tier tia mort Seis rastiau; Beada sort , Ven ti gnir dan. 29. Daleg d' igl mund Va vi anèg ; Stateivel ziint Chi fa andrèg. 30. Als prus en tschiél sort buna Ven cun perpetna cruna. Scadün ufïbiit sa (leva tutta breigia, da tener endiment sia nema, a repetirá quella, cur el era parsuls, adiina tiers sasez, par Luce l'amblidar. La signiura spiay' uss tutts anturn anturn, scha scadün ounc sapig seu spruchett. Cou a lou stuvev' ella gidar ampau suenter. Mo gleiti save va scadün gir igl seu, hi a claramegn. Gie bears fagienan par senn er sin las riemettas dils auters. Davontier saveva buuamegn minch' uflont tuttas nemas ordador. Sch'ün numnava mai 'gl amprini — U9 — plaid , scha sarevan els bunamegn rai achia gada , igl spruchett gir antroqua la fin. A sch'ün scheva a quests 1' am prima ritscha, scha savevan els l'autra sagir a franc. Tont en iina gada, ad aschi levamegn, cun dalèg a rir, havevan ils uffonts ounc mai ampreu. Ils babs a las mummas, ad ils auters uffonts,. ca dantont fovan yegni a casa, ad udinan igl garir da latetia, ca resunava da la vall gin, faschinavan dad ir si, par mirar ad taidlar, chei quei seig, ad eis f'onan tutt Stupi. «Sclii bear schenan els, amprendan ils uffonts ordador strusch en iln miez onn, sco cou en una mes' hura. Igl ei bein ver : «Dalèg ad amur, tier iina lavur, fa bein gartiar, c'iin po sa legrar.» Mo far c'ils uffonts han dalèg, scbett igl mulinêr, quei sa buce minebün. Cou ten ei! — Quei ci bein bear ampreu. Quei ei gie curtamegu tult la moral par uffonts, ipiont bein sa quella signiura ir anturn cun uffonts. La signiura schangiav' ussa or als auters uffonts ots gaigls a veschlas, a scbett ounc a tutts : «Ils ovs da calur pudeits vus mangiar a casa; mai quels cu 'gl versett stuveits vus tener si par üna ragurdonza. » «Quels mangiein daveras buce ! schenan ils uffonts. Quels tencin nus si. Igl versett ei gie pli valsent c'igl iev. » «Quei ei el piglver, schett la signiura,scha vus quei fàgieits,chei c'cl vus mussa.» Ella exhortav' uss ils geniturs , da far als uffonts , cur bein sa dat, endiment ils spruchetts. Ils geniturs fagievan quei. Sch'ün ufíbnt vuleva buce si 'gl zug savundar a 'gl plaid , sch' alzav' igl bab seu dett a scheva : « ün bien uffont» — ad igl uffont scheva: — «fa par cummond ! » scha ubbadiv' el Iura bein gleiti. Sch'ün uffont vuleva gir mansegnias, scheva la mnmma : « sch' ün mansegnias gi,_ a quel crei üns bucea pli!» continuav' igl uffont, vegniva cotschens a sa turpiava da gir mansegnias. Ad aschi fagievan ils geniturs er cun las autras riemas. — ISO — Ils ufíonts schenan ounc fig savenz, en tutt lur vitta havesseu els mal gicii itn aschi legreivel gi. « Scha seigias pía er diligents (lllssis) scheva la signiura, da far, sco ei Stat en igl spruchett, a Iura dunt jou a vus minchi' onn fina tala festa dad ovs, Mo chi c' ei nauschs a buce savunda, quel asea buce vegnir coutiers. Parche! c' ei dei esser lina fêsta mai par buns ufíonts. » O, quont buns ad ubadeivcls daveutanan lur ils ufíonts en la vallada, Cap. V. Ün pír ovs — pli valsent, ca sch'cls fussen d'aur. Donter quels, ca fovan presents tier la pitschna fêsta p'ils uffonts, haveva la signiura observait iin giuvnal ester, igl quai a miez denter glieut lêgra, steva tutt trists. Igl giuvnal pudeva haver anturn sedisch onns. Elfova vaschieus zunt pauper, ton-a-tont havev' cl ílna niebla furma, a In calur da sia vista fluriv' en innocentia; ses cavells bells melans tonschevan giu sin las spatlas , ad enten maun havev' el iln leung list da peregrin. Suentcr quei, c' ils bears havevan sa faíg navcnd, spià la signiura, pleina compassiun: parchei c'el seig aschi trists. «Ah, schett igl giuvnal, a grossas larmas curre van giu da sia vista, meu bab , ca fov' fin tagliacrapa, ci morts, c'igl ei treis emraas. Cur» mia mamma a mes dus pitschens fardagliuns, ün matt ad una matta, va ei ussa iig grev. Hei vult igl frar da mia mumma prender si, a mi mussar igl mastregn da meu bab, d'igl quai ei igl seu êr, par ca jou possig muntaner mia mumma, a mi gidar anavont en igl mund. Tier el vom jou ussa, Vegn huras hai jou schon faig, a bunamegn ounc tont viâdi hai jou da far. Parchei c'igl aug avda dalunsch da çou, en fin' autra vallada. Quei mav' a la signiura fig par cor, cunzunt parquei ca sia aigna sort sumgliava ampau a la sort da la paupra — 121 — víena digl tagliacrapa. Ella glí deva da manglar OYS cu laig a veschlas, a schangiav' a gli anqualcaussa par sia mamma, par dar cun quei ad ella anqual surlevgiament. Edmund a Blanda havevan êr gronda compassiun cun el. «Cou, schctt Blanda, porta quest icv chietschen a tia pitscliua soretta, a la salida bein migeirlamegn.it «A quest iev blaa scliett Edmund, mi porta a teu frarett par 6n salid, a gi a gH, c'el deig iína gada vegnir tier nus. Nus gli vulein lur êr metter avont suppa d'laig a veschlas cun ovs lient.» La mumma fagiet bucea da rir, mav ouno par Un icv calurau, a scliett: « truest iev cou dai a tia mumma. Igl spruchett sisur ci igl pli bien cunfíert, ca jou sai dar nd ella: Sin Deus ta íida, — en tutt basegns el gida ! ad aschi ven igl iev ad esser par ella So schenc buce nunamparneivels, gie, sell' ella savunda, igl pli bun schangeg d'igl mund, c'iin sa mai far ad ella. Igl giuvnal angratia dacor. Igl mulinèr igl parnett sur noig en casa , a la damaun sisu , cur la pizza da la grippa, ca çircumdcva la vallada, splenduriva, sa mettev' el sin via cun sia valisch, en la quai' igl mulinèr haveva mess en paun d'aveina, a çascliiel caura. Fridolin, asebia liavev' igl giuvnal num, viagiava paila montognia, sur aulta grippa a tras bassas valls spert' anavont. La sera d'igl tierz gi fov' el ounc mai im pûr huras da l'avdonza da seu aug. A mire cou — en quei c'el aschia, sin via grasclila, vi d'igl ur d'iina tschiel — aulta pareicrap mava , guardont giu en la bassa schnueivla cavorgia denter grippa enboscada cun sclinavur , vesev' el iin cavaigl cun f'errein a sella; la cuvria fova bi cotschna sco scarlatta, ad igl cavester pareva spir aur. Mo igl cavaigl guardav' en ault, si ancunter el a hinniava, sco ach' el sa legrass da ver iin castiaun, a sco scli' cl igl vuless far beiuvegnint tun grond a dadault jubilar. - 122 - «En tutt igl mund, schett igl giuvnal, sco mai ei quoi Li glimari vegnieus giu en questa Lassa cavorgia. Seo ei para, aud' el tiers ad ün Cavalier. Mai sch'igl ei a'gl patrun, a 'gl, qual el auda Luce scuntrau anqual schvantira. Ün cavaigl cun sella, seiiza hum , en ün tal leug ei adüna iina caussa, c'ün peglia temma. Ei rai ven mal e'gl cor; ton-a-tont sto jou saver, chei quei seig. » El ampruvava da rivar gm; mo gig adumbattem, cumbein c'el fova j!g eudescheus dad ir par la grippa. A la lin allav' el iin graschel truig denter grippa, ca l' aua d'igl ault giu Laveva cavau, rao ca fova ussa seing, cou vegniv' el vantireivel- megn giu. Cou vesett el ün hum da niebla parsuna a vaschieus da cavalier, ca scliescheva sutt üna palma d' ün gripp en. Sia capeglina targlischonta , cun igl pompus maig da plümas fovan spêr el, a la lontsclia fichiada en. Mo igl hum era fig hlaichs (alv, senza calur), ad igl giuvnal saveva Luce sch'el mai diermig, nêr sch'el seig morts. Cun compassiun mav' el vi tier el, igl parnett niigeivel p'igl maun, a schett: «haveits mal, char signiur ! » 'Gl hum arvè si ses oegls, ad ils fichià s'igl giuvnal, suspira, ad ampruvava da plidar. Mo el radiva Luce üii plaid nounavont. Lura mussav' el cu'gl maun sin la Lucca, a sin la capeglina c' era spêr el. Fridolin antalgiva, c'el veglig da Lei ver, parnett la capeglina a ma par aua. Ün per salischs vêrds giu Lass en ün ancarden da la cavorgia pare van da gir, c'ei seig aua da tiers. El mà vi, allá terratsch Llctsch, rivava ün toce denter gripp'a hosca si, a mire — cou llnssiav' üna f'ontaunetta , clara sco cristaigl, or sutt ün crap cun mische], nounavont. Fridolin amplanè la capeglina, a i'aschinava tier quel, ca haveva seid. El Luveva pli gadas ad en leungs zigs. Plaun a plaun gli vegniv' igl plaid. « Angratiament a Ueus ! » f° va seu igl amprim plaid. «Ad er angratiament à ti, migeivel giuvnal, continuav' el cun raucha vusch, pusonl (mettent) — 123 — îgl cheau s'igl maun cumbel. Tei mi ha Deus tarmcss tier, *par ca j ou V^ eT1 ë micc - — Mo quont grond' ei mia f'om ! Has buce üna buceada paun tier tei ? » O taea Deus, clumà Fridolin, mai scha jou havess saveu (juei pli bauld. Igl paun d'aveina a caschiel d'eaura, ca jou havev' en mia valisch, ei schon tutt consumau. Mo chei mi ven endiinent, clumà '1 cun sa legrar, cou hai jou ounc ils ovs. Quei ei üna sauna, nudrionta spisa. El sa schentà spêr igl hum giu sin terra, c' era cuvêrta da griess cun mischel, parnett ils ovs calurai nounavont, mundett bein gleili ün, taglià cun seu cunti da sacc, sco schnizlas da ineila, en tocchetts leungs, a dett a gli un toccett suenter 'gl auter. Igl hum mangià cun dalèg, bavera puspei denter en, a mangiava lur puspei. Fridolin vulev' igl terz iev er rumper. Mo 'gl hum schett: lai esser. Mangiar memma, cunzunt suenter haver gieu gig fom, ei bucea bien. Jou hai uss' avunda. Cun tont dalèg hai jou ounc mai mangiau en tutt mia vitta. Ei fov' ün past da reg. Jou sent, grati' a Deus! schon pli possa, continuav' el, a sa drizà si en sir. O, scha ti fussas buce vegnieus, sagir ca questa noig fuss Stada par mei la davosa. «Mo, schett Fridolin, consideront pli bein igl gurett ca targlischava, a la vascadira da calurs pompusas , co po vegnivas vus, nicbel cavalier, cun vies cavaigl, giu en questa schnueivla cavorgia ? » «Jou sunt mai ün survient d'üu niebel, schett igl hum, a sunt schon anchünas emmas sin viàdi lunsch anturn, en fatschendas da meu signiur. Cou sunt jou ieus a nêr en questa muntognia pleina guauld. La noig mi Surcurdava, En igl scür curdà jou anèg, cun meu cavaigl, d'igl teis precipici lou, giu en la bassetia. A 'gl cavaigl, c'ei feras sin combas, f'agiett ei nagutt. Mo jou mi hai faig mal cou vid' la comba, c'jou sai buce ir pli, a mi sai er buce - 124 — pli alzar par ir si'gl cavaigl. Igl ci daveras üna mirada, ca hum a cavaigl can ounc eut vitta. Jou sai a Dens Luce angratiar avunda. Jon ligià sura mia plaga; mo igl mal da la plaga, ad igl freid mi fagieva tremblar. Jou llavera mi schon ramess da morir d'fom denter questa grippa. Cou mi cumparas ti, bien giuvnal — sc'iinaungel da tschiel. Gi pô, co vens ti cou, en quest dasiert, nu' c' ün veza buce olma ? » Fridolin rischdava si, ad igl hum taidlava tier attentiusa- megn, a fagieva denter cn da tuttas sort spiàdas. «Curiùs, schett el, mussont sin la crosa d'ils ovs, ca fova si'gl mischel cou a lou, ca quella ei schi bella cotschna a blaua. Tais ovs bai jou ounc mai veu. Co, mi lai ver 'gl iev, c' ei ounc antiers , a ca ti has mess puspei en tia valisch, mi lai igl pó ver ounc üna gada pli bein?» Fridolin gli deva quel, a raquintava, co el igl hagig survegnieu, igl hum considerav' igl iev fig attentiùs, a larmas gli vegninan e'is oegls. «Meu Deus, schett el, quei ca stat si'gl iev, ei bein zunt ver: Sin Deus ta fida — Fn tutt basegns el gida. Quei bai jou uss' experimentau. Cun caulda devotiun supplicaV jou Deus par agid en questa cavorgia, ad el ha udieu meu supplicar. Sia buntad seig parquei dacor , ad aultamegn ludada. Bcnedieus seigian ils buns uffonts, ca schangigiavan quei pêr ovs a ti. » «0 eis patarchiavan bein buce, c'els vegnissen cun quei a spindrar la vitta ad iin hum iester. Benedida seig la buna signiura , ca scriveva sin quest iev cou la cunfbrteivla riema. » «Ti, continuav' el, dai a mi 'gl iev. Jou igl vi tener si, par ca jou possig quei bi Spruch, c'ei vi da mei daventaus schi vers, haver adün' avont oegls. Gie, mes uffonts ad uffonts dad uffonts dein vegnir faigS ferms en fidonza sin Deus, schi savenz c'els vezan igl iev a legian igl Spruch. Forza gin ounc suenter tschient onns ils uffonts da mes — 123 — biadis, quont marvegliùs Deus haig lur basatt spindran cun ün per ovs, c'el morirá buce d'la fom. — Jou ti vi dar anqual causs' auter p'ils ovs. El targett or sia bursa, a dett a gli par minch' iev', c' el haveva mangiau, ün danêc d'aur; mo par quel cun la bella riema dus. Fridolin gli Tiileva zvar buce schar quei iev. Mo 'gl hum rugav' aschi gig, antroqu' el igl dev' a gli. «Mire p6, schett uss igl hum, guardont si par là par- ei crap, igl ei ancunter sera, a la grippa a bosca lou si targlischan schon e 'gl solegl, sco chietschen aur. Am- prova pó üna gada da mi gidar si 'gl cavaigl. lia via, par la quala ti eis vegnieus en questa starmentusa cavorgia, nua c' igl solegl mai dat, fa a mi spronza da puder vegnir or e 'gl larg. » Fridolin igl gidà si 'gl cavaigl, a maná quel vi d'igl cavester. Els vegninan cun beara breigia par la via cava, (hola) mo tonatont vantircivlamegn si ad or. O co quei hum Iura sa legrava, cur el vesett puspei igl solegl, c' illu- minava guaulds a culms cun sias flommigionias stralas. «Tier meu aug, schett Fridolin, vegnin nus bein ounc. Jou vom uss ün bien pass a vies cavaigl stat sagir bucea anavos. Igl aug vus ven a prender si bein bugent. El ei ün hum da bein. Yus afleits tier cl bucea mai ün bun albierg sur noig, mo sagir cr, antroqua vus esses puspei en peis, migeivel plaid a bun urden.» E'gl far noig rivanan els en la camonna d'igl taglia crapa. El parnett si igl survient d'igl niebel bein bugent a de va a sen nefs Fridolin cu 'gl maun sin la schuvella, c'el haig aschi bra* sa salvan. — Fridolin purtav' avont ses scrupels, da buce puder star da plaid, a tarmeüer a sia mumma ad a ses fardagliuns ils ovs caluraus. « Ach chei ovs, schett igl aug da Fridolin, jou sai zvar Imcc, chei ti batterlas dad ovs cotschens, Maus a gaigls, ner chei quests ovs dein haver particular, oravont anters ovs - 12G - d'utschells, cl' ils quais ean sagir bears da calor oiinc hear pli bels a pli fins; mo sch'els fussen er massiv aur, sclia fussen els tonatont navend — en tal cass ascav' ün quei brav hum buce schar pirir d'la fom, a ti vens eu 'gl temps a daventar ün brav giuven. Ti has faig, sco 'gl miseri- corgeivel Samarilaner — a jou vi esser igl ustier. Mo pagament prend' jou nagiin da tei, mettet el cun bucea da rir vi tier. Audas ti?» Igl survient mussav 'gl iev cu 'gl spruch. El ei mar« vegliùs bi, schelt igl aug da Fridolin. Tonatont igl lai pir a gli ; igl aur cou ven a tía mumma ad esser pli char. Vegn, jou igl vi scumgniar a ti ! Igl giuvnal sa schmar- vegliava da la beara muneida , c' el survegniva parsuenter; parchei c'el haveva 'gl aur buce ancunasclieu. Mire, schett 'gl aug, êr vi da tia mumma daventava quei spruch vers: en tutt basegns Dens gida ! Igl spruch ci pli valsent, ca tutt 'gl aur. Dantont eis ei bien, c' ün sa ragordig d'igl spruch êr senz' igl iev. Par quei 'gl amblide bucea vi en tutt tia vitta. » Igl survient d'igl niebcl rumanett lou schi gig, antroqu' el fova cumpleinamegn saun, ad deva schangegs, ont ca ir navend, a tutts en casa richamegn. Cap. VI. fjn icv, ca ve» claveras pij;liaus en aur a perlas. I^a primavera a la stad daventav' en la vallada nagutt an/.achei j)articular. Ils coiglûrs cultivavan lur funsett, a mavan diligentamegn a guauld, par barschar coigla; lur i'emmas havevan quitau par l'oeconomia a targenan bearas gaglinas, ad ils uffonts spianan savenz, sch'ei seig bucea bein gleiti puspei pascas. Mo la niebla signiura f'ov' ussa saven/. fig trista. Sou vegl, ildeivel servitur, ca la haveva cumpogniau cou non, ad haveva vivont faig da temps en temps, bauld pli gronds, bauld pli pitschens viàdis, a — 127 — cunderscher' ora las fatscbendas par ella, pudeva schon leung temps buce bandunar pli la vallada, parchei c'el aiitscliavev" ad esser malsaunitsch. Gie cur ei vegnit autunn, a las eaglias vid' la grippa schon liavevan feglia gaigla, pndev' el strusch ir pli or dad isch, par ir, seo el bugent f'agieva, ampau a solegl. La signiura, or d*compassiun p'igl bien hum vcgl, ad or d' temma da perder sia davosa pichia, spondeva, cur ella fova parsula, bearas larmas. F.r quei fagiev' ad ella fig grev, c'ella ussa tras el, pudeva survegnir nagiinas novas pli da la sia patria, a c'ella en questa vallada, ca sebescheva lunsch ord vart, í'ova da tutt igl mund sparchida. Da quei temps mettev' ounc iin' antra caussa la buna signiura en temm' ad en anguscha bucea pitschna. Ils coiglêrs vegninan üna damaun or d' igl guauld a casa a rischdanan, ca la noig vargada, dantont c'els da buna veglia sesevan spür lur coiglèras, ca l'iimavan, scigian ané* giamegn vegni tier els quatter humens esters, cun capitschas d'íierr si 'gl cheau a vaschi cun tschops d'fierr, a grondas spadas d'üna vart giu, a lontschas leungas enten maun. Quels hagian sa dan or par glieut d'igl grov da Schrofíencck, igl qual seig rivaus en la montognia cun bears humens a cavaigl. Ela hagian er andarscheu ílissi suenter minchia caussa en ilsez anschiess. Igl mulinêr faschinava dad ir cap «piesta nova tier la signiura, ca gual Iura seseva vi d'igl leg d'igl malsaun Cuno. Cur igl mulinêr numnav' igl num Schrofí'eneck, scha sa midá la calur da la vista da la signiura, gual seo la vuless morir ad ella clumà: «O Deus, quei ei meu igl pli schnueivel anamig ! Jou creig fermamegn, c'el anquerig da mi prender la vitta. Hs coiglêrs vegnian bein buce haver scuviert ais humens esters ca jou avdig cou!» Igl mulinêr sagirava, ca ^ ont sc - e [ sapig, seig dad ella vegnieu zunt nagutt plidau. H s humens bagian mai sa scaldau vi' d'igl feug, a seigian lur anemia - 128 - gis ptispei ieus plinavont. Mo quci seig eaussa «agira, cä quels vomian ounc par la montognia anturn. «Char Osvald! sclieva la signiura a'gl mulinir, jou hai suenter quei, ca vus mi liavcits prcu si eu vossa casa^ a vus liai aucunaschcu, vus teneu adiina par fin liiim redli, da bein a da tcmma da Dens. A vus vi jou par tala caschun confidar la historia da tutt mía vitta, a scuvrir a vus la grond' anguscha , c' ci enten meu cor , parchci ca jou mi iid cumpleinamegn sin la vossa lideivla assistentia. «Jou sunt Rosalinda , üna liglia d'iglDuCa da Burgund. Dus grovs beinvinavont, vulevan mci maridar. Hanno da Schroffenecli, ad Arno da Lindenburg. Hanno f'ova igl pli rich ad igl pli pussent signiiir lunsch anturn, ad haveva bears castells a glieut da guerra; mo el fova bucea buns, buce da niebel senn. Arno fova bein igl pli curaschus ad igl pli niebel cavalier en tutt la terra; mo cn comparatiun cun Hanno i'ov' el paupers; parchei c'el haveva da seu niebel, gist a bun bab hartau mai iin parsul casti, ca fova schon ün bageg bein vegls, ad el fova er tuttavia buce patarchiaus, da trer a sascz cun forza ounc plis auters. A gli dev' jou cun consentiment da meu bab, plaid, n purtav' a gli tier üna bella, gronda terra cun anzaquonts castells par dotta. Nus vivevan aschi cuntents, seo en tschiel. «Mo Hanno da Schroffcnech havev' ün schnueivel hass aneunter mei a meu hum, a davenlà nies anamig sin la vitta. Fartont tenev' el zapan seu senn pifter, ad igl «chava buce runvper or en averias insultas. Ussa stuvev' meu inarieu trer en la guerra cu 'gl imparadur ancunlcr ils salvadis jñevels pagauns. Hanno havess er duveu trer cun els; mo sutt da tutta sort pretexts tergev' el seu saristiar a la leunga, a rumanev' ana vos, cun amparmetter da sa- vundar a 1' armada aschi bauld sco pusseivel seig. Mo dantont ca meu marieu cun sia glieut, lunsch navend vi — 129 — «1* ils cunfíns cumbattera par la patria, ad els tutu havevan da fur avunda, da tener anavos 'gl anamig ílg pussent, rnmpev' igl perfid (meineidi) Hanno en nossa terra — a nagün fova cou, ca pudeva sa metter a gli ancunter. El ruinava tutt lunsch anturn, a cun gronda forza prendev' el en fin ferm casti suenter 1' auter. Jou baveva nagünas lechias auter, ca da fugir dascusmegn cun mes dus chars uffonts. Meu bien vegl Cuno fova meu parsul aungel parcliirader sin questa periculusa fugia, en la quala jou fova buce ün moment sagira. El mi manav' cn questa montognia, nu' c'jou en questa rallada, avont tutt igl m und zupada, ailav' ün ruvaseivel leug da star. «Cou vulev' jou rumauer antroqua meu marieu vegniss a vegnir or da la guerra a puspei sdrapor nossa rauba or d' ils mauns d" igl usurpatur. Da temps en temps mava Cuno or da questa vallada tier la glieut e 'gl mund habitau par purtar novas da la guerra. Mo adiina turnav' el anavos cun tristas novas. Ounc adiina regiv' igl nauscli Hanno en nossa terra; ounc adiina cuzava la guerra si'Is cunfins cun mideivla fortuna. Mo uss eis ei schon bunamegn ün onn, ca meu bien Cuno ei malsauns, a da quei temps annou liai jou udieu nagutt pli da mia chara patria, a da meu char maricu. Ah, forza dagig schon eis cl mazaus tras la spada d'igl anamig. Forza ha Hanno, c'ei aschi datiers cun sia glieut, anqual indici d'igl meu zupau sataner si, a Iura, co ven ei ad ir cunmei? La mort fuss Iura bein igl megler, ca mi savess curdar tiers. «O plideit po cu'ls coiglêrs char Osvald, da bucea mi tradir ! » Chei tradir ! schev' igl mulinêr. Jou vus stunt buns par tutts ; scadün dess la vitta par vus. Ont ca quel da Schroffenech vus possig far adalaid anqualcaussa , ha el da far cun nus tutts. Veigias par quei pir nagün quitan, signiura ! Gual aschia plidanan ils coiglêrs, cur igl mulinêr 9 - 150 - purtaV ad els aront la caussa. «Maie' el vegnig, schevan eis, nus igl lein mussar la via cun nossas furcas da coigla. La buna signiura manava fartont vi sia vitta en conti- nueivels quitaus ad anguschas. Ella sa fidava strusch, dad ir or da la camonna, a schava er nè l'un nè Tauter da ses uííbnts ir pli oravont igl ísch. Sia vitta fova trista a pleina da tristetia. Mo cur ei vegnitt en la vallada puspei chiou a c' ün vesev' ad udiva dad humens cun gurets nagutta pli, scha havev' elT una gad' ardiment, da far üna pitschna spassiada. Ei fova suenter leung plover ün ziint bi, amparneivel gi, tard vi e'gl autunn. Anchiins pass da sia camonna fova iina capellutta, facliia mai da lenna d'pign nunsquadrada , a davont vart tutt averta. En la caplutta vesev' uns la fugia en Egipta, fig migeivel mnliau giu. Quei baveva Cuno iina gada purtau dad üna da sias peregrinatiuns, par cunfortar cun quei la buna signiura, ca haveva sez er stuveu fugir. Davos la capellutta fov' un aulta parei crapp, a davont stevan ancliiins aults pigns, ca fagievan umbriva. Quei leugett havev' anzachei aschi chiou, schi char, c'ün sa teneva cou si cun cordoli a cun daleg. Un amparneivla via sin cispet vôrd, denter grippa a bosca, bi da maliar, manava vi tier. Quei fova sia la pli chara spassiada. Ella mava ■— buce senza temma — er questa gada lou vi. Ella sa schanuglià giu cu'ls uffonts si 'gl baunc nua c'ün urava, oradim la caplutta. Ca sia sort sumegliav' a la sort da la mumma da nies Segner, la quala cun seu uffont stuvev' er fugir en terra êstra, quei mav' ad ella tont par cor, c'ella spundeva bearas larmas. EU' urav' iin' urella, a seseva Iura giu si 'gl baunc. Fartont ancurivan ses uffonts vi da la grippa lou anturn giu amuras, a sa legranan, ca scadün' amura furmass scodangir iin pitschen madargniun nêr glischont; ad e'gl ancurir manan els plaun a plaun bein lunsch navend. — 151 — Dantont ca la signiura lou seseva parsula — mire, üa peregrin, ca vcgniva nounavont denter la grippa a noutiers ancunter la caplutta. El haveva, sco ils peregrins han par isonza, fin vaschieu leung nêr, ad iin manti curt surent. Seu capi fova fitaus cun muschlas d'mar da bellas calurs, ad enten raaun havcv' el iin leung fist alv. El fova, sco ei pareva, fig vegls , mo ton-a-tont ounc hum robust, a da fig bella vista. Ses cavells leungs, ca pendlavan guliv giu da sia vêrtscha, fovan alvs, seo la neiv, ad aschi' er sia leunga barba; mo sia vista fova ounc pli cotschna, ca la pli bella rosa. La signiura pigliava temma, cur ella veseva quei hum iester. El la salida cun veneratiun ad antschevev' a trer diseurs cun ella. Mo ella fova en seu plidar fig prudenta a ratenida. Ella mirava sin el fig tumalegia, sco sch' ella igl vuless 'gl amprim ampruvar, sch'iin possig dad el^ — sco d'ün tuttavia iester, — sa fidar, ner buce. «Niebla signiura, sebev' a la fin quei peregrin, veigias nagiina temma da mei. Vus essas a mi buce aschi éstra, sco vus partarcheits. Yuss essas Rosalinda da Burgund. Jou sai er fig bein, chei greva sort vus sforzava, d'ancurir ün refugi denter questa rucha grippa. Er vies marieu, d'igl quai vus essas ussa schon trois onns sparchida , mi ei fig bein cunashent. Suenter quei ca vus avdeits lunsch ordvart, en questa vallada, eis ei bear midau e'gl mund. Sch'igl ei a vus ounc par suenter, dad udir anqual caussa d'igl bien Arno da Lindenburg, a scha la ragurdonza dad el ei ounc buce stizada en vies cor, scha vus poss jou cumparchir dad cl las pli lagreivlas novas. Igl ei pasch. Fitada cun tschupells da venschida torna l'armada d'ils christiauns a casa. Vies marieu ha puspei preu eut ils castells , c'iin havev' a gli rubau. Hanno, igl hum da nagutt, pudeva strusch fugir a sa cunsalvar en questas montognias, ad er da cou navend ha'l schon stuveu prender - 132 — la fugia. Igl parsul giavisch, ca ries marieu uss ha, ci da puder aliar tus, sia chara mugliêr. » « 0 Deus , clumâ uss la signiura chei noya da latetia ! 0 co angrazg' jou a ti, o Deus!» Ella curda giu sin la schanuglia , a bearas larmas currevan giu da las sias vistas. «Gie, schev' ella, bien Deus, ti has veu mias cauldas larmas , udieu mes chious suspirs , exudieu has ti meu continueivel supplicar. — O Arno, Arno, fuss po igl beau moment bauld cou, da puder tei pusjjei ver, a da manar a ti avont tes uffbnts, ca fovan, cur ti mavas navcnd, ounc giuvenetts, par ca ti audias uss or da lur bncca l'amprima gada quei migeivel num : bab. » «Gie bein haver dubitonza, ti iester hum, schev' ella a'gl peregrin, scha jou mi ragordig ounc da meu marieu — scha sia ragurdonza seig forza or stizada en meu cor? — O mes uffonts, clumav' ell' ussa tiers a ses dus pitschens, ca stevan tumalegs ün toce na vend, a considcravan curiusmegn quei iester hum — o vegnitt noutiers ! y Faschinont veg- ninan ommisdus. «Ti, Edmund, schev' ella uss a'gl matt, igl bitschont nd igl animont, da bucea turner, mo dad esser nunstar- mentaus, gi avont quei hum cou la pitschna uratiun, ca nus minchia damaun urein p'igl bab.» Igl pitschen mettev' ils mauns cun devotiun ansemmel, sco scha quei stuvess adiin' esser asebia, er cur ün gi mai ordador, a scheva cun veseivel muviment d'igl cor, cu'ls oegls drizai aneunter tschiel dadault a cun vertid : « Char Bab en tschiel guarde giu sin nus dus paupers orfanetts ! Nies bab ei en la guerra. O igl lai bue vegnir anturn ! O nus lein er esser andreg prus a buns, par ca nies char bab hagig latetia, cur el nus üna gada puspei veza ! Ah gie, exaude nies reug. » «A ti, Blanda, schev' ella a la matta cun cavells leungs melans, a cun üna vista, sc' üna rosa, gi, co urein nus la sera p*igl bab, ont ca ir a durmir?» 'GI uffont metteva, — 133 — gual seo 'gl matt, ansemmel ses maunetts, alzà ses uegls blaus si ancunter tschiel, ad urá cun Lassa, migeivla vusch: «Char Bab en tschiel! Ont ca ir a ruyaus, ureih nus ounc tiers tei par nies hab sin terra ! Igl l a i ruvassar lommamegn a teu aungel igl parchirig, c'igl anamig igl surcrodig bucc. Schangegie er a la mumma fin lomm sien, a lai ella sia gronda tristetia ampau amblidar! Ner scha ti vul retrer dad ella er igl dulsch sien — sch' igl lai vegnir giu lommamegn si'ls cegls d'igl bab ! O ca qucsta sera fuss la davosa da nossa trista sparchida — veguig Lauld la legreivla damaun da quei gi, si 'gl quai nus igl pudein puspei ver. » Amen , amen ! scheva la mumma mcttev' ansemmel ils mauns a cun bargir guardav' la si ancunter tschiel. — — Uss' antschevev' igl peregrin cun una gad' a bargir dad ault. En iin moment havev' igl stravaschieu frieu — cavells a barba , manti a vaschieu da peregrin navend da sia persuna —■ a stev' uss' cou en vascadira pompusa da cavalier, en aur a scarlatta, en fresca belltetia, en cum- pleina forza da la vitta , a rasava fig or sia bratscha anvers sia dunna ad uffonts, a cluma cun aulta vusch, a fig muvcntaus e 'gl cor : « O Rosalinda , mia muglièr — a Edmund a Blanda, mes chars, chars uffonts ! » La dunna l'ova, par caschun da 1' anegia temma a latetia, tutt confusa. Ils uffonts, ca hayevan e 'gl bargir dadault d'igl peregrin glial mirau sin lur mumma, sco sch'els la vulessan chimar en agid p'igl hum, udint ussa lur uum?, guardanan anturn, a pigliavan temma giu d'la miracla, c'els cartevan da ver: parchei c'els quitavan, sco lur mumma havev' ad els savenz rischdau or da las legendas, ca quei hum vegl hagig cun üna gada sa midau en fin bi giuvnal da tschiel, en iin aungel; aschi bell parev' ad els lur bab. Parchei c'el fova daveras igl pH bell hum enten tutt I' armada d'ils christiauns. O quont fig (ovan els — IZ\ — legrai, cur la mumma schev' ad els, ca quel bi hum seíg luv char bab , d' igl qual ella hagig aschî savenz rischdau ad els ! Bab, mumma ad ufïbnts sa sentivan tont vantireivels, sco sch' els fussan schon en tschiel , a duas huras stuliyan vi ad els sco dus moments. Rosalinda havev' or d'ils diseurs da seu marieu antalleig, c'el seig cun ferma guardia cou vegnieus a sprun da cavaigl, par la prender cun el; mo c'el par caschun da las vias en grippa, teissas a priglusas, hagig sia cumpagnia a cavaigl schau davos, a haig en vascadira da peregrin, da la quala ils pussents da quei temps sa survivan, cur els incognito (q. v. g. senza sa schar ancanuscher) vulevan far viàdi, faschinau a pei oravont, par esser tant pli gleiti tiers ella, ad en questa pietusa furma sa cunvenscher, sch' ella seig sauna , scha ses uffonts sa catian bein , a da la preparar d'igl ratscheiver. Rosalinda spià, co c'el seig aschi bein vegnieus partscherts d'igl leug, nua c'ella seig. «0 Rosalinda, schev' el, ca nus nus vesein cou, ei igl frig d'igl teu fardiglbein a paupra glieut, particularmegn als uffonts en questa vail. Parquei ha Dcus puspei schangiau a tes uffonts lur bab. Senza quest teu senn, ca fa d'igl bein, havessan nus buce aschi bauld, ah, forza mai buce, nus veu pli ! Parchei dapartutt fovas ti dada anturn da nos anamigs, a quont chiunsch havessas ti pudeu curdar en lur mauns. Pir suenter quei, ca jou sunt vegnieus cun mia glieut en la montognia, fugi Hanno cun ils ses sur tutts culms. Guarde cou, schev' el, a mussav' ad ella 'gl iev calurau cun igl sprach : sin Deus ta fida ; en tutt basegns el gida. Quest iev fov' e'gl maun da Deus ün miez, da nus unir puspei. Jou haveva da leung temps annou , tarmess or mia glieut, par ancurir tei — mo adün adumbattem. Cou vegnitt üna gadaEcbert, ün d'ils mes survients d'armas, igl qual jou schon ün temps salvava par pers, parquei c'el zunt gig buce turnava d'üna cursa anavos. El fova _ i3a — cur Jaus giu en üna cavorgia, a fuss lou bauld morts da la f'om. Ün giuvnal lester igl spindrava da la mort cun ün pêr ovs, a gli schava surea ounc quest iev cun quei bi spruch, en ragurdonza da seil salvament. Ecbert mi mussàv' igl iev. Mo bien Segner, co mi schmarvegliar' jou! Si 'gl zug ancunascliev' jou teu maun scritt. Si 'gl moment sesevan nus a cavaigl, a vegnivan en quei leug, nua c' iin taglia bear manuel. Cou lavurava quei bien giuvnal. Quel mi mussava la via, da vegnir cou. Havessas ti buce gieu quei bi, migeivel partracbiament, da far als uffonts cun ovs da calur ilna fêsta; havessas ti buce, sper ils beneficis corporals, er gieu quitau par olma a spirt, a bucea scritt si'ls ovs quellas bellas riemas; havessas vus lutts — ti , meu pitschen , char Edmund, a ti, mia pitschna, migeivla Blanda buce faig aschi d'igl bein ad iin giuvnal iester; scha havessan nus buce oz quest gi da latetia. Sin scadiin bien dun, seig el pir pitschens, — ruvausa adüna la benedictiun d'igl Aultiscliem, sch'el ven daus or d'iin schuber cor a senza spronza, c'ei gli vegnig rendeu. El ci iia sem, ca porta bundonts frigs. Tras reger a manar da Deus port' el savenz sin terra schon grond salid. Teneit quei, chars uffonts, endiment tutt vossa vitta ! Deit bugent als paupers; aneurit da legrar auters; seigias sumglionts a vossa mumraa ! Gideit ad auters e'gl basegns, ad ei ven er a vegnir gidau a vus ! Haveigias compassiun, ad ün ven er a sa prender puceau da vus. Laedamegn pudeits lur vus fidar sin Deus, a la ferma, stateivla verdad scritta cou si'gl fleivel cries d'iev, ca vegniva oz aschi bi cum- planida, ven er dacoudanvi a vegnir cumplanida vi da vus. El vus ven mai a schar senz' agid. — Quei veseits vus oída quest' historia. Par quella caschun vi jou quest iev, schar pigliar en aur a perlas, ad igl pendalar si par üna stateivla ragurdonza vi d'igl altar en la caplutla da nies casti » - lût; - Faitont fov' ei regnieu sera, a schon targlischava cou a lou vi d'igl tschiel ciar üna steiletta. Arno mava Cun sia cl urina en bratsch tier sia avdonza en la vall, ad ils dus pitschens mavan avont. Cou spechiava sin els üna gronda latetia. Ecbert, igl survient, a Fridolin, c'igl haveva hbcrau, l'ovan cou a havevan dantont manau diseurs cun Cuno, igl cpial la yegnida da seu char Signinr haveva schon bunamegn faig sauns. Igl bien giuvnal Fridolin, agi fjual la cunlessa haveva schangiau ils ovs, vegniv'gl amprim nouliers, a la salidà, ad ils uiïbnts, sco vegls cunaschents, fig migeivelniegn. Lura passav' Ecbert, igl survient, quel c'ils ovs havevan spindrau d'igl morir d'fom, îioutiers cun r enera ti un a scheva; «Mi lubit, chara cuntessa, da bitschar rpiei maun, ca fa d'igl bein, ca tras manar da Deus mi cunsalvav' en vif ta. » Igl cunt ambratschava quei brav Cuno, sco seu igl pli fideivel survient, ad er agi mulinûr da bein, ca steva cou en seu vaschieu ciar blau, da domengias, dev' el igl maun cun grond moviment d'an- gratiament a recunaschienscha. Eis mangianan la sera tutts ansemmel, a fovan dacor la;ds a cuntents, La damaun sisur fova gronda latetia en tutt la vallada. La nova, c'igl marieu da la buna signiura, ün signiur niebel — fig niebel seig rivaus, melteva tutt en moviment. Gronds a pitschens vegnivan si par ver el; a la pitschna «asa vegniv' encarsada d'igl grond rudi da glieut. Igl cunt mav' or cun sia muglièr a ses ufl'onts, a salidava la glieut zunt l'ig migeivel, ad angratiava ad els par tutt igl bien, c'els hagian demussau a sia muglièr ad a ses ufibnts. «O bucea nus essen ses benefacturs, scheva la glieut, cun larmas e'is oegls, mo ella ei nossa benef'actura ! » Igl cunt discuriva, gîg cun quella buna glieut, a plidava cun scadiin dad els, a tutts fbvan fig legrai, c'el fova tont migeivels. Fartont haveva la cumpagnia d'igl cunt, cun agid d'anchiins coiglrrs , aflau la via en la vallada. Sunont las trunibettas — 137 — vegninan bein bears cavaliers, ad iiii grond diember d'humens a cavaigl ad a pei, denter dus culms curclai cun guauld, nounavont, a rivanan en la vail. Lur capaglinnas (capitschs) a lontschas targlischavan, en la splendur d'igl solegl, sco camcgs. Tutts salidavan lur signiura patruna, puspei aliada, cun grond legrament, — < a lur garir da latetia resunava giu da la grippa lou anturn anturn. Cunt Arno rumanev' ounc fin pêr gis cou ; la sera avont ca ir navend cun sia mugliér a ses ufïbnts, cun Cuno a tutts ses humens, dev' cl er ounc ün grond past a tutts avdonts da la vallada. Igl mulinêr ad ils coiglêrs sesevan denter cavaliers ad humens da guerra, c'ei fov' ün curiûs bi guardar. Sin la fin d'igl past schangiav' igl cunt a ses gasts da la vallada, particularmegn agi mulinêr, ounc fig ricliamegn. Martha rumaneva fàntschella da la cuntessa. Par la mumma a fardigliuns da Fridolin, car amparadas par exercilar ils uffont« enten l'attcntiun a reflectatiun , e* ij] partarchiar a plidar; a zvar sa ün far ellas pli I>caras ncr pli grevas, suenter seo ün calta adagur, c'ils iiflonts las san raspunder. 9. Chi ca vult bucea luvrar, dei er bucea mangiar. Chi ca ei diligents, ven perderts. Chi ca vult amprender anzachei, sto esser attents. Quel c'ha fomm vult mangiar, Chei vult quel, c'ha seid? igl malsaun? igl curdau? Chei ha quel, ca va anér da basegns? chei igl cumbriau? igl zagiau? Er igl glimari senta dalur, cur ün igl pichia. Chi ca fa mal senza basegns a gli pli pitschen da quels, quel ei ün dir, schliet carstiaun. Igl gist sa prenda puceau er da la biesca, gi la liibla. Ils glimaris can zunt différents l'un da Tauter en risguard da la furma a grondetia. Anchüns han pliîmas par lur cuvria; duas alas a dus peis; eis san sgular ad ir. Co vegnian tais numnai ? L'Egla (adler) ci er ün grond, ferm utschi; ella sa sgular si antroquan lunsch en las nevlas a ven zunt veglia. Igl Tschiss ha sou agniy — Í57 — en aults gripp 8 - La Tscharlotta a 1' Odicella ean pitschcns utschells, mo els contan fig bein. Igl Store lia leung culiez a schnabel (pichel) ; el maglia bugent raunas a sêrps. Nua ven el parquci bugent a sa tener si? Chei calur ha igl Corv ? Quont gronds eis el a bunafei ? El maglia navend las escás, ca fredan mal, a contribuisclia loutras tiers preservar l'aria da vapurs malsauns a malamparneivels. L'Enta ei er ün utsclii, mo ella sa bucea mai sgiilar ad. ir, mo er nudar. Bears utschells han buna earn, p. ex. la Gaglina salvachia a dumestia a las Qoacras. Tiers chei ha ün la Gaglina dumestia? Ils utschell's fan ovs, c'ün sa mangiar. Ord las pitschnas , finas plumas ven ei faig lomms legs. Las grondas plümas dovr' ün tiers chei ? Igl Spar schula, la Gaglina glutscha, igl chiet conta a fa la damaun a saver igl gi. Anchüns utschells can vi p' igl gi zupai, a vegnian mai la noig nounavont, seo la Tschuvetta a'gl Utschi da la mort. Anchiius ean mai la stad tiers nus; eis vegnian la primavera, mo cur igl temps freid sa prosma, tiran els en schoms puschpei en terras pli dalunscb, nua ca da quei temps ci stad. Asebia ils Stores a las Rundinellas (Schvalmas). Ils utschells radin lur giuvens bucea vivs s'igl mund , mo cuvan quells or d'ils ovs. Cnr ils giuvens ruschnan nounavont or da la crosa , scha han ils vegls par eis igl pli admireivel quitan; la mumma véglia enn la pli gronda affectum sur da ses pitschens, ad observa anguschiusamegn scadiin prigel , c' ils savess schmanatschar, duront, c 1 igl maschel porta noutiei's las, par eis pli delicatas, spisas tiers lur vivonda. Ils utschells vegnian suenter lur grondetia fig vegls. tin sâ pitschen utschelletts , ca contau, baver antroqua veng a ven"- a quatler onns. Ils peses vivan en l'aua; eis han üna furma dad alas enstaigl da peis. Er ils peses fan ovs a cuvan lur giuvens loundrora. Els ean schnuveivel fricheivcls. Igl pli grond - lo8 - denter tutti ils peses ci la Balena. Igl aschi numnau Hai ei hear pli pitscliens, mo ha ün' aschi larga gula, c'el sa lagutar ent ün carstiaun antier. Ils peses fan ora ün am- purtonta part da la vivonda. Enten las terras TÎ d'la mar (chei ci mar?) seo en Angeltcrra vivan hears carstiauns mai d'igl pigliar peses. Co nuran' ün hein tais carstiauns! quais deater ils apostéis eran er pescadei'S? Vi da quala mar luvrava quella dua pêra frars, Petrus ad Andreas, Johannes a Jacohus, cur igl segner ils clumava tiers el. Aulers glimaris portan lur giuvens vivs s' igl mund, ad ils tezzan. La Nurssa sauda tiers ils glimaris, ca tezzan. Parchei? Chi sa numnar plis glimaris, ca tezzan? Chei nizegia la Nurssa? la Caura? la Vacca? Igl Bov trai igl carr ad igl aràder. Orda seu chir fa ün calcirs. Igl Cavaigl porta igl carstiaun a gli prenda giu hear f'aschs. Igl Chiaun parchira la casa. Chei fa igl Gatt. Igl Linn ei igl reg d'ils glimaris. La Muntanclla fa seu leg afuns en la terra I dierma igl antier unviern. Sia earn ci delicata, er seu grass ei íig huns a nizeivels. Ils Aveults vegnian dumbrai tiers a las Muscas. Els can ün íleivcl pievelett; mo tras lur admireivel urden a lur activitad rimnan els ouncalura ent par sasez a par aulers üna bella provision. Er jou sunt pitscliens a fleivels, mo jou vi en tutt mias lavurs salvar urden a luvrar seo 'gl Avcult. Er la Formicla ha urden a lavura. IIa ün quella er aschi hugent seo il Avcult ? Parchei buce ? Igl Avcult trai or da tutt mai mêl. Ampreiulcit cuntutt bucea mai da salvar urden a dad esser diligents, mo cr dad esser paschei- vels , prus a buns en tutt. (Da far las amparadas , ca cr cou ston vegnir Cacilias. ' en lasehan rara musiader.) — 159 — 10. Or da la terra ven cavau bearas ni/.eivlas caussas p. C sabían, calschina, arschilla, fierr, irom, bruns , plumm, zign, argient, aur a da beara sort crapa CUSteivla. Cliei mastrign dovra sablun a calscbina? Tiers chei? Arschilla dovr' igl vaschler, cur el fa pignias; er ven barschau loundrora Ziegels a vaschella da terra cocbia. Qual mastrign dovra fierr ? Chei í'a '1 loundrora. Orda plnmm cul' Gh bailas; ord' irom, bruns a zign ven faig da tutta sort vaschella, ord' aur ad argient daner. Co numn' ün igl mastrign, ca lavura en irom? co quel , ca lavara en zign? quel, ca lavura en aur? A clii sa ounc plinavont nummar mastrigns? 11. Hier era Elsbeth zunt attenta a dlligenta; mo Carolina era distrachia a negligenta. Cur la scola era a lin, purschev' igl mussader ad Elsbeth e'gl ir or migeivlamcgn igl maun; mo Carolina stuveva star suletta anavos ad ella bargiva. Parchci stuvev' ella bein suletta star anavos a bargir? Çuiei tras igl quai daventa anzachei, numn' ün caschun, a quei ca savunda ord' la caschun l'operatiun. Chei era contutl cou la caschun? chei l'operatiun da (paella? Friedrich schei oz malsauns a casa; el era hier îeus eut igl Curtcbin ad haveva mangiau pumma malmadira! a scha giec'iglbab haveva savenz varniau da cpiei. Chei ci la cashcun, ca Friedrich schci malsauns ? a 1' operatiun ner conscfpaenza da quei, c'el mangiava pumma malmadira ei sia — La plievgia fa fricheivla la terra. Chei ei cou 1' operatiun da la plievgia? A la caschun, ca fa fricheivla la terra ci —? Valentin, ca ussa ei paupers a mounglus , steva avont bein, mo era ün carstiaun marschs a dcbuschant. Chei ei cuntutt tiers Valentin la caschun da sia presenta pupira a misergia ? A sia martschadegnia a dc- buschontadad haveva chei operatiun? Scha la calira ten - 160 - tiers, ad ig] gig bucea pío va, ven Térra passa a las flurs anclinan tristamegn lur cheaus tiers la terra. Cliei ei la caschun , ca l' ûrva ven passa , a las llurs tristamegn anclinan lur cheaus ? Ei croda üna plievgia caulda, a l'êrva ven puschpei fresca a verda; cun noya yitta sa drizzan las flurs puschpei si. L'operatiun da chei ei quei? Igl luvrer ei staunchels, igl malsaun trists. Chei ei la caschun da (juei ? Chei l'operatiun d'igl manglar a d'igl beiver ? dala diligentia? d'igl durmir? d'igl feuc? da la luschen- tadad? Chei ei la caschun da la stauncladad? da la fomm? La caschun digl schalar ? da la plievgia? Mo ün operatiun sa era daventar la caschun d'üna secunda operatiun. La plievgia lomgnia la terra. La lomgniada ei l'operatiun da quala caschun ? Mo medemamegn ei la lomgniada la caschun da la fricheivladad da la terra. Savenz opereschan pliras caschuns ansemmel. La plievgia, la rugada, igl dar solegl ad auter pli ean diversas caschuns, lur cuminavla operation ei la carschienscha da las plontas. Aschi ei la pasch d'üna casa l'operatiun da pliras caschuns. Saveits ligniar anchünas? Ün sa buce partarchiar ün' operatiun senz' üna caschun. Igl pumer croda buce senza c' anzachi igl taglig anturn, ner c'el rüg; la plonta ercscha buce senza vivonda. Ad angual aschia sa ün partarchiar nagüna caschun senz operatiun. Nagüna glisch arda senza dar ciar, nagün feuc senza scaldar. A scadüna operatiun stat üna caschun, c' operescha, par fundament, a scadüna caschun sto haver ün operatiun par Consc([uentia. Milsanavont sai jou ord' üna buna ner mala operatiun concluder sin la buna ner mala caschun; a vice Terse. Hg uffont temma da passar avont ses geniturs. Chei po esser la caschun ? c' el ha faig anzachei bien ? Aschia sai jou or da la disuniun d'üna casa ner d'üna Tischnaunca serrar, c' ils carstiauns lou buce antalin da vi ver an- dreg; a viceverse sai jou serrar, sch'ils carstiauns buce antalin da virer andreg, ca nagüna pasch ven a vegnir denter eis. - itíl — 12. Gottfried prendera oz da marregl una buis sin la schuvella, a mava sin la montognia. Saveits vus angiavinnr, parchei? Quei c'ün tiers quei , c'iin fa, ha e'gl oegl, numn' vin la mira ner lin. Vos geniturs rus tarmettan dilígentamegn a scola. Cliei mira pon els bein cou haver? Igl pur ara , leda a semna sen êr. En chei mira ? Men bab prendera hier iin cros d'iina zretschea or d'igl sacc, ad igl sutterrara ent'igl hiert. Chei po esser stau la mira ner fin da quei ? Chi ca senza mira ner iin fa anzachei, sa cunten seo senz' antalleg. Igl carstiaun d'antalleg ha tiers tutt quei, c'cl plaida ner sasalra ün intent a mira; par- tjuei plaida a fa el nagutt senza partarchiar. Tiers tutt quei, ca darenta sutt la rígida da Deus, essan nus sforzai da partarchiar, c" el hagig una fin a mira; a zrar üna sabia a buna fin a mira. Sch' iin bun carstiaun ven senz aigna culpa malsauns ner paupers, sutt la rígida da chi darenta quei? Sto'l cuntutt turner, ca talas risitatiuns peglian una deplorabla fin? Parchei buce? A quels ca tegnian char Deus ston tuttâs caussas surrir en bien, gi la bibla. Rum. YIIL, 28. Quei ca jou fatscli ner impund par arirar tiers üna lin ner mira, numn' iin miez. Vus vuleits emprender da scriret* bein. Quei sareits vus nunpusseivel , scha vus bucea di- ligcntamegn vus exerciteits ent' igl scrirer. Igl diligent exercici ent' igl scriver ei igl miez da vegnir da scrirer bein. Igl malsaun vult regnir sauns; cl prenda parqnei ent madaschinas. Par iin miez, tiers chei? Quais can ils miez, da scatschar la fomm ? la seid? la stauncladad? Quais ils niiez da darentar perderts? Scha jou bucea fuss diligents c 'gl amprender, regniss jou Iura a vegnir perderts? Vus vuleits amplontar iin meilôr. Ancunascheits vus igl miez cou- tiers ? Mo scha vus igl lamizi digl meil bucea mettessas e'gl hiert enten la terra, mo igl Iasehasses scher en casa, 11 — 162 — ner igl frissas sin la via, vegnîsses vus a survegnir (In mcilêr? Chi c' asebia vult vegnir tiers la fin a mira, quel sto ils miez louliers bucea mai ancanuseber, mo er amprender cl 1 ils impunder andreg. Er igl bien plaid ven mai lou tiers iin bien friebeivel pumêr da la vitta, nua ea cl en buns cors ven preus a cor a salvaus si. 13. Chei c'ils carstiauns tegnian par bien ad amparneivel, quei giaviseban ad anquiran eis er. Ei quei ver ? Mo bucea tutt quei, ca para amparneivel, ei parque! er dreg a bien. A divers carstiauns para igl ruvaus pli dulscbs ca la lavur. Parchci? Mo vulesses vus parquei trer avont la lusebentadad a 'gl sa dar breigia ? Parcbei buce ? Chi ca vult vegnir tiers pagagli' a latelia , quel sto bucea turner lavur a fadigia. Co vegnisses vus a numnar iin car- stiaun, ca legia or a ten char anzacbei, igl quai porta donn ad auters ad ils disfamescha, fa malvantireivels a rafideivels ? Igl puceau metta savenz a ses ufFonts avonl an/.achei par perdertia, ca considerau en sia vera gliscb, ci la pli gronda narradad. La sabienscha dils Schlotts carstiauns ei tiers Deus iina narradad. Igl mansâsêr crei da sa gidar cun monsegnias. Sa el quei ? Sch'ei gli gartegia fina gada, ven ei er la secunda? er la lerza gada a gartiar? Seh' ün üna gada igl ancanuscha seo mansâsêr, chei ei la sagira savundienscha da quei? A scha er nagün carstiatMl igl ancunaschess, chi igl ancanuscha ouncalura? Igl mansâsêr sto savenz vegnir cotschens avonl sasez, a ven pigliaus en ses agiens latschs. Igl angonnader vult tras angonnament a schurvament acquistar a sasez avanlaigs. Fuss i¡;iei a g'¡ gartiau bein, igl vegnisses vus a tener par vanlireivels, sch'ei er veramegn bear gudogniass ? Parchei buce? Chei caussa cusleivla perda igl carstiauu sur d'igl malgist gudoign. Un maltraig malt erei aulers da disfamar a piehiar. Chei ci la consequcnza ? Vcgnian quels , c* cl scnza caschun disfamescha a picliia, meins stimai a tcni char? Ad cl sez, ven el tras talas maltrachiadads a gudogniar charetia a stima? Chi disfámesela a pichia cuntutt lgl maltraig igl pli fig? Jon vi adüna partarchiar tiers marnez , avont ca jou plaidig ner fetschig anzacliei, sch'ei er seig dreg a chei consequcnza ci sapig haver par mei a par auters. Chi ca bneca partrachia avont c'el plaida a fa anzachei, ven savenz a fallir, scnza c'cl cattig adagur. A chei savunda s igl fallir a curdar ? Faig avont, nunpartarchiont , ha hears radig en rigla fig. 14. Igl reg Salomon ven numnaus sabis. Far esser îlfl sabi ven dumondau treis caussas : c'iin igl bien ancanuschig, veglit», a tiers acquistar er impundig ils mcglers miez. Vossa mira seigig aduna reala. ScV ella fuss quei buce, chei carstiauns fussas Vus Iura? Cu'gl disi-eal ven ei mai ad ir bein ; parchei c' cl ha sez, a Dens a tiitt igl mund aneunter el. Sch'igl carstiaun fa anzachei, c' ci bucea dreg, ner er mai ha e"gl senn quei da far, chei sent'cl en s'ösez, sch'er nagün igl chisa ? Co mimntin nus qttéi cnlcii nus, ca trov' a castigia igl mal? Ti tens char tia possessiun, tia hanur, tes dregs. Co vul ti numnar quel, ca métta maun vi da quels, ad anquira da ta privar dad els ? Pudesses ti er esser un tal? Ti has bugent, ca tes cuncarsliauns cun buna veglia survischan a ti; sch'els quei promptamegn dein far, chei stos cr ti far ad els? Jou niaina vi mi legrar sur d'anzachei, ner a mi lubir un plaschcr, sur d'igl quai auters stuvessen sa cumbriar. Sch'auters sa cumbriassen sur mia Lileíia, chei havess jou tras mia latetia rubau ad eis? Tritt quci, ca vus leits, c'ils carstiauns bucea felschian a vus, quci fagicit cr vus — 1G4 — buce ad els. Mo tutt quei, ca vus vuleits, c'ils carstiauns fetschian a vus, quei fagieit er vus ad els. 15. Jou liai raschicrt d'igl scaííder buntadeivel da beara sort duns a forzas, f'orzas d'igl chierp a da l'olma. Saveils vus numnar anchiinas da quellas ? Parcliei ven bein igl scafider haver dau quellas a nus ? Cun quels duns a cun quellas forzas sai jou sin zunt differentas guisas operar sin quels, ca Deus mi ha mess datier. Quals ean a mi igl pli datier ? Chi ei als geniturs sur tutt sin terra chars ? Mo chei spechian a spereschan eis er d'ils uffonts. Jou ils sai cun mes mauns, mias cegliadas, cun gests, plaids a faigs conturblar ncr legrar, plagar ner recrear. Scha mia cegliada ei migeivla, mes plaids ean charins, mias ovras ean bunas a drechias —■ cun chei cor a cun chei oegl ven Un a mirar sin mei? Chei vegn jou a sentir enten mei? Mo scha mia cegliada antardescha scavidonza, maller, gritta, latetia sur igl donn dad auters; scha metí plidar ei nun- migeivels, indiscrets, senza charetia, oJfundcivcIs, mias ovras interessadas , malgistas a pleinas d'anamicitiaj scha sa muss ei tiers quels, sin ils quais jou aschi operesch, cou carscha- degnia, lou malavcglia a gritta sur da mei; ad enten mamez sent'jou mala conscientia, ca castigia a gi, ca jou bucea hagig faig andreg. Quals carstiauns han la pli gronda tristetia sur las malas actiuns dad auters ? ils buns ner ils mais. A sch'ils carstiauns tras nies sasalvar a tras nos puccaus sa lein muventar tiers gritta , ncr maller sur da nus, fan eis cou andreg? Mo chi havess ad eis dau caschun loutiers? Da quont puccaus mi vegniss jou cuntutt mi far culponts? Co numn' un quei sentiment, ca nus castigia, a gi, ca nus haveian bucea faig andreg? Parchei han tes buns geniturs schon savent giu carschadegnia sur da tei? Parchei ha teu oegl savenz stuveu bargir? teu cor — 165 — haver rigla? Cur ti fovas buns a prus, lia er anzachi plonscheu sur da tei? giu tristetia? g-iu gritta? has ti er stuveu bargir a t'anriglar? Danoundernou vegnian pia talas caussas denter ils carstiauns? Deus ei gists en tuttas sias ovras a soings en tuttas sias vias. Nossa sort ei ent ils paterns mauns da Deus ; nagün la sa prender or da seu maun. 16. Seh' anzachi igl seu agien ten en hanur, quel ven a rimnar ent sbittament. Chei vult quei gir tener en hanur igl seu agien? Vult quei gir, stimar sasez? Ner vult quei gir, sa far gronds cun quei, c'ei meu? Haver grond' imaginatiun sur mes avantaigs, duns, beins a sur mias forzas? Ad eis ei ver, ea sur ün tal ven sbittament? Parchei ei igl garmadi iin sbiteivel carstiaun? Quont pli, ca ti anquiras tia latetia, tia vantira enten la latetia a vantira d'auters, tont pli ta ven Deus a benedir cun vantira a latetia. Qual uffont ven ad haver pli vantir' a latetia — quel, ca fa nagutt pli bugent, ca quei, ca fa latetia a ses geniturs a fardagliuns? ner quél, ca partrachia mai vi d' sasez, ha quitau mai par sasez, mo nagutt ampera suenter, scha ses geniturs ner fardagliuns hagian lousura latetia ner carsebadegnia ? Chi c' anquira da cunsalvar sia vitta, la ven a perder, mo quel, ca la dat vi seo Christus vult, la ven a cunsalvar tiers la vitta perpetna. Matth. XVI., 25. Chi ca bucea lavura ei ün lader. Ei quei ver? Chi ei ün lader? Mai quel, ca rump' ent en üna casa, par angular? Ner er igl angonnader? Er igl mar dieu, ca tras fideivel diever da sias forzas sez savess gudogniar igl paun? Cun ün plaid: scadün, ca tira a sasez anzachei, ca gli auda bucea ! Igl luschent, gudogni' el seu paun? ()uci ca jou bucea gudoign, quei ca ei acquistau tras las savurs dad auters, sai, ase jou quei guder, senza mi far culpeiveis d' haver mess maun vi da ester possess? Chi ca bucea lavura dei er bucea mangiar. - lüú - Eduard giavischa, ca la glieiit igl cumportian, ad hagian patientia cun cl, cur c'cl f'allisclia, mo el sez ei aunt nuneumporteivels a dirs ancunter quels, ca fallischan. Ei seu giavischament cuntutt pusseivels a gists ? Veu iifl ad esser inclinaus d' haver cumpurlonz' a patientia cun el ? Farchei Luce ? Co stuvess el sez igl amprim esser partar- chiaus, sch'el cun dreg a raschun duress saver dumondar patientia a cumpurtonza dad auters? Jou vi esser misericorgioivels ancunter ils paupers, par ca or jou enten mia pupira possig aflar misericorgia. Ei dat da beara sort misergia denter ils carstiauns. Nagiin carstiaun ei sagîrs avont ella. Er jou sunt [In lleivel carstiaun, sutta- posts a bear mais; cr jou hai da basegtis d'agid a da cunficrl cur las huras digl andirar sa prosman. Co mi sai jou bein far vangonz d'ün tal rccreeivel prender part? Co numneits vus igl carstiaun, ca ha cu'gl miserabel nagilna cumpassiun? Chei vult «juei gir esser misericorgieivcls? Qual ha j_> I i da basegns da nossa cumpassiun a da nies agid — quel e'ei miserabels en risguard d' igl chicrp 7 ner d'igl spirt? Quel c'andira en malsoign' a pupira, a perda bear da ses bcins tcrreins , ner quel ca s'alla en errur a puccau ad ha pers l'inocentia da l'olma a la pasch da la conscientia ? Con ei iin pauper orfan; nagiin bab, nagiina mumma ha pl¡ quitau par seu paun, sia vaseadira, sia avdonza ; quei ei grcv, zunt grev. Mo c'el ha nagiin pli, ca gli mussa la via digl salid, ad igl antruvida a meina tier la temnia da ])eus, ei quei meins grev ? Ea ci cou meins da basegns, c'iin sa prendig sura dad el ? Ecai can ils misericorgieivcls, parchei c'els vegnian a ratschciver misericorgia. Tgl carstiaun ha zunt bear da basegns duront sia curia Mtta, p ar saver yjver euntcnts a beds. Quonta fadigia •'' quont quitau has ti custaa a tia mumma antroqua li 111 savevas ir sez, a dar d'antallir, chei ti giavischias? Quohl gis lia ten bab luvrau a suvau par tei, duront ca ti ounc - 1G7 — schcschevas en china? A mi sas ti gir, (juont mauns da carstiauns, cjuontas forzas en la gronda easa da nies bab ston esscr en movimcnt, antrocjuan ti has teu paun? tia vascadira? tia avdonza? teu leg? Quont carstiauns han leung temps a cun bcara fadigia luvrau , ancurieu a partarchiau, antroquan tutt (puei era cou, ca nus ussa aschi ch'unsch sa vein haver? Duvessan nus bucea cun buna veglia a lideivlamegn er dar nou ad impunder nos pitschens duns a nossas for/as tiers promover igl beinstar general, damai ca nus tont havein ratscliiert? Ei quel vangonz da viver, c'adüna mai vult ratscheiver a consumar? mo buce er lideivlamegn anquira da far a da contribuir igl sen ? Schon savenz ha ün stuveu haver paticntia cun mei, a ven, damai ca jou laider ounc savenz fallisch ounc mils- anavont stuver haver patientia. Chei ei pia duveivel, ca er jou fetschig? Chars uflonts, sch'anchün denter nus ven surpreus dad ün f al lament , sch'igl fagiein migeivlamegn attents sin t^uel , a mai amblidein , ca nus tutts ounc essen tleivels a la perl'echiadad pir stuvein ancurir. 17. Tutts carstiauns can mes fiais; nus essen tutts membra d'üna famiglia; cun tutt tjuei, ca jou sunt ad hai, aud' jou tiers als carstiauns, ad els a mi. Nus havein tutts ün Deus par bab , ün avdon/.a , (co numn' ün quella avdon/.a dils carstiauns?) ad ancurin ün tschiel; nus passein tutts sin la medema guisa enten la vit ta, havein ils medems basegns digl clnerp, digl spirt a digl cor; ils medems prigels ad ampruvaments , igl medem anamig , igl medem passar or da fiuest mund, igl medem derschadcr a rcndider. (^uont anavout can ils carstiauns mes frars? Chei han fardagUuns cummin? Co sa scuvresclia Deus sco igl bab da lulls carstiauns ? Co veza la terra, îiossa present" avdonza — im — or? — Parts digl mund, terras, inslas, mars, culms, valladas? Anquiren vcramegn tutts carstiauns ün tschiel? Er ils Pagauns? er ils carstiauns da nagutt? Orda cliei ancunaschein nus quei? Quals ean nos cumminabels basegns digl chiorp ? digl spirt ? digl cor ? Co numn' iin igl passai- enten la vitta. Essan nus cou paupers ner richs? Quals ean ils prigels? ils ampruvaments ? igl anamig, ca schma- natscha a nus tutts? Co numn' iin nies passar or da quest mund? Ei cou üna differentia denter rich ner pauper ? ferm ner fleivel? giuven ner vegl? cou ner lou? Chi ven a la fin tutts a truvar? l'ender a tutts? Remarca : Qucllas amparadas «lein mai on general iiiussar, co quel la materia, ca cou von pieria sin una, p'ils ufl'onts amparneivl' a nizilvln, guisa sa vegnir tractada, senza ligiar ancliün vid ellas. Bcaroiit dci igl mnssadcr saver, chei ci adéquat als ufl'onts, c'el ha avont el , a lousucntcr dei el drizar cut sius amparadas. 18. Bein ean ils carstiauns a pievels sin bearas guisas sparclii tras num, linguaig, isonzas, costums, terras a mars. Bucea tutts honereschen lur scafider, regent a derschader sin la medema guisa: ils Pagauns auter, ca ils Christiauns; ils Mohamedaners auter, ca ils Giudeus; mo tutts rimna igl sentiment da la dependentia, la cardionscha vid' una pli ault' essentia ent ils tcmpels vi d' igl altar, par sa bassar a sa fortificar avont quel, ent'igl quai nus tutts vivin, ad essan. Parquoi, chi ca fa puceau er mai ancunter iin carstiaun, er mai ancunter iin member da quella gronda famiglia, quel ha faig puccau ancunter tutts; chi ca er mai ad Un gida, mai ad un fa d'igl bein, quai ha gidau a faig d'igl bein a tutts. Parchei ha vies cor displaschcr a tristetia sur da l a schielt' ovra d'ün Cain scuvieu? Ha'l sia ovra commess vi da vus? Ad ouncalura ha'l faig puceau — 169 — aiicunter da nus, cun quei, ca nus savein buce autor, ca sentir tristetia, aschi savenz seo nus partarchein vi da sia ovra. Vus sentits latetia sur da l'innocentia d'ün Joseph; vus andireits cun el, cur vus veseits, c'el ven vendeus a frieus en parscliun, seo sch'el havess f'aig anzachei mal; vus ludeits Deus, cur vus veseits, c'el ven spindraus da seu innocent andirar, ancuronaus cun hanur, ad alzaus par fin bab vantireivel d'ün' autiera terra. Parchei quei? audev' el bucea tiers ad ün auter pievel ? ad ün temps da gig vargaus? Scadün mirig bucea mai sin igl seu, mo er sin quei da 1' auter. Seo carstiauns schon essan nus cuntutt uni tras da beara sort soings ligioms s' igl pli streg cun ils nos cuncarstiauns. Quals ean ils ligioms da quella cumminonza? Mo nus haveiii er num Christiauns. Co ca nus purtein quei nura? Tiers chei ei igl figl da Deus vegnieus sin terra ? Seo Christiauns havein nus cuntutt er ün mediatur, ün battem, ün Evangeli, üna s. tscheina, üna cardienscha, fina beada spronza da nossa chimada. A damei ca Christus ha teneu char tutts, ha par tutts sa dau vi en la mort, quont soinch' ei l' obli- gatiun, er nus da tener char l'un l' auter. Scha targeit pía ent, sco ligeus, soinchs à chars da Deus cordiala, cumpassiun, amigcivladad, buntad, bassetia a cum- purtonza, a saveias, ca nus tutts essan f'rars. RAQUINTATIUNS OK DA SA HISTORIA BUS GRISCHURS. J. LA 8CIIVIZZEUA AN TICA. La terra, chars sculars, en la quala nus uss avdein, ha num la Terra-Grischuna, Da temps vegls vcgniva quella numnada la Rhœtia. Ancunter seira a mesanoig da quella schescheva la terra dils Helvetiers. Ils pli vegls avdonls da questas duas terras eran Lucca buns vischins, els f'agievan Savenz guerr' ansemmel a rubavan l'un Tauter biesc' ad autcr murent. Uss vivan els ansemmel en pasch a bun' amicilia a sa tegnian ansemmel enlun gis legreivels a trisls, sco amjgs a f'rars, seo Ün pievel. Ommis duas terras ansemmel han num la ScJivizzera , a tutt igl pievel sin ils culms ad en las valladas, en ils marcaus a sin igl pais numn' ün Sclivizzcrs ner confœdcrai, parquei c'els han sa ligiau ansemmel cun un sarament, da star ansemmel a sa tener lo in ansemmel en temps da guerr' a da pasch. Avont la naschienscha da niess salvador Jesu Christi ha ei en nossa terra en general bucea mirau or, sco oz igl gi. Da quels temps cran las terras ancunter mesanoig lunseh buce aschi bi cultivadas ad aschi lig populadas, seo uss. Er en la Helvetia ad en la Rhaetia mirav' ci enten ilsez temps or iîg sclvadi a maccord. Uss vesein nus cou migeivels praus a bears ers ad horls amplontai cun granezi a pumêra, bellas stradas impelíalas, gronds vigs, vischnauncas — 171 — a marcaus, nua c' ci era vivont zunt bear guauld a desiert, hears a grontls morasts enten las valladas; tscliageras freídas a creus lufts curclavan ounc la teiTa, a la gronda part dils culms er' ounc solvadla a nuiif'riclieivla senza send' a senza truig. A tonatont avdavan bein bauld avont la naschienscha da Christi bears carstiauns ent igl bass da las valladas ; parchei bucea tutt era desiert; ei dev' er Iura schon bellas contra- das en la Helvetia, migeivels praus ad êrs, vigs a visch- nauncas. Mo cun la cultivatiun da puniera , vignas ad horts vulev' ei ounc bucea bein ana vont, parchei c'ei era memma crieu luft, memma bear guauld ad igl carstiaun ounc memma mmcultivau ad ignorant. Ent ils guaulds a sin ils culms havevan ils glimaris sel- vadis pass liber. Cou vivevan ounc en grond diember stambuecs a camutschs, ca sursaglivan ils pricipicis da piz tiers piz sin ils aults culms , urs ca birlavan tras ils guaulds, lufs, tschissuns ad eglas (adlers) a sper da quels ounc beai's auters glimaris rubadurs, selvaschinas, pitschnas a grondas. Sur tutts starmentus fov' igl bov selvadi, ca turne va ne staungas ne lontschas, mo attaccava f'uriusamegn ils carstiauns. Ent ils morasts sa tenevan si serps grondas a bears insects. En general era igl diember da glimaris sel- vadis Iura bear pli grond, ca uss. Quei fovan nauschs vischins p'ils carstiauns. Parquei cr' ei ad ün' anavont anamicilia denter ils vegls avdonts da la terra ad ils glimaris selvadis. Plaun a plaun daventav' igl diember da quests igl meins , a bears vegnivan tuttavia ragischai or, sco igl bov selvadi ad igl stamhucc; auters vegnivan scatschai anavos enten ils leugs deserts sin ils culms, au er da quels restav' ounc ün pilschen diember, sco igl urs, igl luf, igl laf tschervêr, la vulp ad'auters. Suenler c'igl diember dils carstiauns parneva tiers pli IIíí, suenler ta las armas da feug vegnivan inventadas, ad igl - 172 - cnrstiaun Irai Clin sias muntanûras sin las pastiras da las aultas alps: ha el mess sasez en nivalis, sasez a sia biesca en sagiretia ancunter ses vischins selvadis. 2. ILS SCIIVIZZERS PRIMITIVS. Sco' la terr', aschi igl pievel! Nus savein daveras buce raquintar bear davart la furnia da viver ad ils costums dils amprims avdonts da questa terr' alpina , mo tont sco nus savein dad els, scha f'ovan eis fin pievel gualti nun- cultivau ad ignorant, mo lousperas ün pievel robust a curaschus, igl qual viveva da la catscha, da las muntaneras a da I'agricultura. Da mastrigns, fabricas, artificis, scolas a baselgias er' ei pauc ner nagutt avont maun. Quests pievels eran da differenta descendentia ad ean en temps zunt vegls immigraus en questa terra alpina. Sur da quei von ei raquintau, sco savunda. En la Schvizzera ancunter seira, q. e. en la terra den- ter igl mont Jura a las aultas alps, d' igl lag da Genevra antroqua tiers igl Rhein, avdavan ils llelvetiers- Eis de- rivavan digl pievel dils Galliers, ils quais havevan eu possess la Fronscha presenta, a da lou non immigravan els en las parts da las alps. Nua c'ei plaschcv' a mineliiiu: sin la montognia ner en la vallada, sper üna fontauna ner ün ual , sin ün amparneivel crest, ner en iin plaun, cut igl datiers dad fin' aulta parei d' crap ner da bellas pastiras a bells guaulds — cou bagiav' fin bab d'easa una camona par cl ner par ils ses, nizigiava la terra d'anlurn, a quei c'el iina gad' haveva cultivait, a nizigiau zaconts onns, quei numnav' el seu. Our pfir babs d'easa bagiavan' lur avdonzaa 1' iin sper Tauter, sclia vegniv' ei lundror visch- nauncaj pitsclinas a grondas. Oreifer bugent avdavan ils Schvizzera vcgls sper lluss a lags, ner nua ca duas valladas ner lluss sa unirán. Bein gig avont la naschienscha da Christi dein els haver gicu dudisch marcaus a quattcrlschient — 173 — vischnauncas, mo nundumbrada ei la bearetia da quellas avdonzas, ca stevan disjiersadas minchilna daparsei. Cou vivevan els uss libers a cuntents cun pauc, mo cun lur vischins en la veglia Germania havevan els savenz dis- pitta a guerra. Parquei mavan eis adüna armai, a savenz vegnivan tutts ils liumens dad üna provinza ansemmel a salvavan radunonzas cumminas ner sebentadas, nua c'els ligevan or lur magistrats, sa cussigliavan sur da guerr' a pascli, ner sa plidavan giu cumminavlamcgn da trer or ancunter igl anamig ner ancunter donneivels glimaris. Eis eran ounc pagauns a savevan mai pauc davart igl tuttpus- sent Deus a ses cummondaments. Mo tuttavia ignorants eran els bucea tuccont tiers (pellas canssas, parcbei ca Deus havev' er scritt als jjagauns enten lur cors , chei fuss dreg ner bucea dreg, a c'igl mal vegnig castigiau, igl bien remunerau. L'agricultur' a l'elevatiun da muvaglia era lur principal' occupatiun, catscli' a guerra pli par diyertiment a plascher ner par sa richentar. Parquei havevan ils Galliers, lur vischins , temm' avont els , a nagiin ils saveva chiunsch priyar da lur libertad. Co igl interim- da la Schvizzera seigig vegnieu populan, da quei raquint, a nus üna veglia traditiun, sco savunda. Vi da las rivas da la mar septentrionala ad oriéntala avdav' i!n grond pievel, quel surfriva gronda charischia. En questa calamitad decreta va la raspada cummina, ca min- chia dieschayel bum suenter la sort deigig bandunar la terra dils babs ad emigrar, par ancurir üna nova patria a vivonda par glieut a biesca. Quei daventava, ad ei targiev' or ün numerus pievel, plonschont, bumens a dunnauns, ad els parnevan la via ancunter miezgi, nua c'els havevan spronza dad añar avdonz' a vivond' avunda. Sin questa migi-atiun vegnivan els amiez en las alps, enten parts selváticas , nua ca ün grond lag fermava si ad els la via, - 174 - parche! c'ei fov' íina furius' aua a bucea da navig.ir sin qnella. Uss observaran ci la terra pli bein, aflavan lou guauld a pastira,*bunas fontaunas a bears glimaris selvadis, mo nagün c'bavcss faig dispitlcivcl ad eis igl gudiment da quellas caussas. Cou sa resolvevan els da star, a bagiavan la veglia vischnaunca Sclwyz, ad havevan bears aschs gis, da runcar or igl guauld, da scatschar ils gliinaris selvadis a da cultivar la terra. Bauld sa carschenlav' igl diember digl pievel, ad ei mauneava spazi; cou targie van bears dad els cun dunn'ad uffont a muntanêra sur igl lag vi, a bagiavan lou la vischnaunca Stanz, anters digl lag vi a si en una sciira vallada, nua ca bos selvadis sa tenevan si, fundavan lou la vischnaunca Altor f en la vallada digl lluss Rluiiss. Da quests immigrants derivan ils avdonts da las parts sper igl lag dils quatter cantuns entcn las terras Uri, Schvyz ad Untervahlcn. A scha gie c' igl lag ils separava, scha rumanevan els tonatont buns amigs a sa tencvan anscm- mel en tutts temps suenter. En la Schvizzera anennter igl Ost vegniv' iïn pievel ester or d'la terra d'Italia, els fugivan d*ün pussent ana- mig , c' ils vuleva far or da glieut libra tiers Sclavs ; els bandunavan la bella terra, targievan si en las alps selvadias a desertas ad avdavan lou, párquei c'els stimavan la liber- tad sur tutt. En Italia numnadamegn avdava da temps antics annou navend da las alps antroqua gin tiers igl fluss Tiber igl numerus pievel dils Tusciers ncr Etiuriers. En bears marcnus a vischnauncas vivcv' el liber a hundrau da tutts ses vischins. La gronda part digl pievel s'occupava cun 1' agricultura, maslrigns, la navigation ad artificis, naveta bella ciiiii- schienscha da la natira, da la medischina a da caussas divinas. Pnrtîcnlarmegn rénortiau fov' el enien l'architcc- tura; els s'antalgivan bcin da far vaschclla da terra cochia - 17o — a sin la magia; eis navigavan lunsch vi sur mará vegnivan cun grondas raubas en la terra. Minchia marcau dils Etruriers fova ün' aigna república, rao tutts marcaus an- semmel fagievan or üna confeederatiun. Tonatont mauncava denter eis la drechia uniun, a minchia marcau partarchiava pli per sasez , ca par igl beinstar da tutts. En general eis havevan en tjuella bella fricheivia terra sa cudisebeu da far bella vitta ad interlaschavan pit memma igl exercici enten las armas a la pratica enten caussas da guerra. Uss vegniva circa 600 onns avont la nasebienscha da Christi ün zunt numerus a curaschus pievel non a si sur d'las Alps. Ei fova ils Galliers. Quels parnevan senza gronda fadigia en tutta terra enten igl plaun dad ommis duas varts digl Uns Po, a sa rasavan or adiîna pli a frivan sutt ils vegls avdonts da quellas parts, parchei c'els tumevan ne plagas ne mort, mo ils Tusciers fovan ne da pasch ne da guerra (ne pariina ne curaschus.) Da cou nou vegniv' ci, ca ils Tusciers ansemmel cun lur marcaus vegnivan dumignai a stuvevan survir als Galliers seo Sclavs. Bears sa Schavan piascher quei, mo auters tenevan la libertad pli ault, ca la terra grassa ad ils dulschs frigs da 1' Italia. Quests amigs da la libertad bandunavan lur avdonzas veglas, ad emigra van cun dunn' ad niTont — < beara milli olmas — aneunter norden ner mesanoig vi a si en las valladas ad ils desierts en las Alps. Els vegnivan manaus da Rhœtus , a vegni van parquei s'igl suenter tutts numnaus Rhœtiers. Els avdavan enten quella crcua terra sper las fontaunas ad enten las valladas digl Rhein, digl Innn, dall' Adda, da la Maira, da l'Albula a digl Lanquart. Cou sa sperdevan par üna gronda part ils fastiz da lur anteriura cultivatiun. Els amblidavan ils bells artificiï a fins costums, lur Hngaig sa degenerava, a bauld havess un struch saveu tener els par quci beinculîivau a fin pievel dils Tusciers. Nagüna marveglia, parchei c'els havevan - 176 - uss da cumbatter cun guaulds a desicrts, harevan da du- mignar furius raviers, cultivar igl funs a parchirar la biesca a gudogniar lur rirOnda tras catsch' a guerra. Quei ils fagiera robusts a curaschus , c' els savevan far donn a gronda temma a lur vischins. Els sa rasaran or sin tutts mauns, ad avdavan navend d' igl Gotthard antroqu' e'gl Tyrol, navend d' igl lag da Constanz antroqua tiers igl lag da Como — seo i!n pievel liber a ferm. 3. D' IGL DOMINI ESTER. Stai en la terra a yive da teu duver ! quei fova buce igl senn dils regis Helretiers a RhaHiers, parquei perderán els lur libertad; a regniran sutt ad esters pievels. En Italia foran numnadamegn ils burgeis digl marcau da Ruma regnieus tiers fig gronda pussonza tras ralorusitad a rigorus costums. Plaun a plaun surregnivan els suramaun a tutts lur rischins, friran sutt 1' Italia, parneran en la Spagnia, la Gallia, ca schei ancunter miezgi, la Graecia; bearas terras en Africa ad Asia. Gig ri amperavan quests Rumauns pauc suenter a las terras ad nls pierels en las Alps, parchei e'ei fora tiers quels pauc da gudogniar, a sper da quei ancunascberan els bein la furiusa curaschusadad dils Helretiers a Rhœtiers. Mo quests pierels en las alps foran buce cuntents cun quei pauc, c'els hareran, mo curdaran en, bauld en Gallia, bauld en Italia, sblundriaran a rubaran. Un raquinta darart la crudelitad da quests pierels, cunzunt dils Rlircliers anrêrs d'ils ardonts d'Italia, ca els , cur els parneran en üna risebnaunca ner ün marcau, bucea mai manaran narend igl murent, mo mazaran ils humons, a sebeniaran mai buce ils matts giurens. Mo anqual gad' hareran eis er pasch cun lur rischins, a radierait or d' Italia da tutta sort caussas basgniusas par 'a ritta, a deran ail' ancuntra rascha, pech, teigia, tsebera a caschiel, da las quallas caussas eis hareran abundonza. — 177 — Dad autcrs temps aflavan els puspei una stcliüsa da surlier cuii guerra ils avdonls da la plañirá, a fagievan savcnz gronds donns a quels, ca targievan parmur da la mercantia tras lur terra. Aschia fov' ei ün continueivel midar giu da guerr' a pasch denter ils avdonts da las Alps ad Italia. Cou vegniva circa tschient onns avont la naschienscha da Christi ün grond a curasclius pievel or da la Germania, ca schei aneunter mesanoig, ils Cimbers a Teutons, tiers ils cunfins da la Helvetia. Quels havevan faig leungas campagnias a gudogniau bear aur ad argicnt. Uss vulevan els tier suravi en la Gallia, a lur, en Italia, par sa schentar loa. Cur els mussavan als Helvetiers las richas spoglias a raquinlavan lur jiarpiest, cou targievan duas schlaltas dils Helvetiers cun quests pievels tudescs sur igl Jura en Gallia, a vulevan trer cun els suravi en Italia. Parquei levava si una leunga a greva guerra denter quests pievels ad ils Rumauns, mo ils Cimbers a Teutons vegnivan vinscheus enten questa cumbatta, ad ils Hevetiers turnaran puspei a casa lur. Lou stevan els circa 5o onns quiets a vulevan nuot s'ampatscliiar dils victorius Rumauns, dantont havessan els gieu gronda cuveida, da prender navend la ounc pli bella terra dils Galliers. Aschi stevan ils Helvetiers ansemmel, sa rastiavan treis onns gig, sa pro vide van cun annas a carrs tiers la campagnia, a devan 1' ün Tauter igl plaid da buce ruvaussar, antroqu' els havessan buce preu eut üna nova terra, en la qualla els pudessan avdar, parchci la Schvizzera seigig par els memma creua, nunl'richeivl' a strechia. Ent igl terzavel onn carrgavan els lur dunnauns, uffonts, a sufficienta provisiun da vivonda sin ils carrs, pernevan cumgniau da casa, brischavan lur marcaus a vischnauncas, ad ün pievel da circa 368,ooo olmas, denter quels a buna" fei la quarta part humens armaus, targieva sur igl Mont- 12 r- 170 — Jura eh Gallin. Cou vcgniva grond strament sur dils pievels eu Gallia, ad eis clamaran en agid ils Rumauns. Ladinameng vegniv' iin renomau vurrigier dils Rumauns, Julius Cœsar; quel dumignav' ils Helvetiers en una gronda battaglia, pichiava bearas milli dad els a sfurzava quels, ca fovan ralliai, circa i3,ooo olmas, puspei da turnar anavos en la terra da lur babs. A vont ils pare va la Schvizzcra racmma creua , a lur terra meVnma strechia, uss fovan eis Ixàs da las avdonzas veglas, ad have van larg avunda; vivont fovan eis libers a tumeus da lur viscliins, uss fovan els subjects als Rumauns a nagun tumeva pli quei pitsclien pievel dils Ilevctiers. A quels en Rhœtia mav' ei bucea pli bein. Da temps en temps curdavan els or da lur alps enten las conlradas da I'Italia - Sura a sa retira van minchia gada cun grondas spoglias, cur armadas rumaunas targievan or ancunter eis. Savenz vegnivan ci dils Rumauns suvateus a picliiaus, sco ei s'auda, m o gidau digl faig vegniv' ei pir bucc. Parquei sa resolvev' igl imperadur Augustus, circa i5 onus avont la nascliiensclia da Christi, da tarmetter duas armadas enten las valladas ad enten ils culms da Rhactia, par suttametter par adiina quests priglus a donneivels visebius. Aschi tarmettev' igl imperad ur ses dus iiglestcrs Dvusus a Tiberius cun grond pievel da guerra anciinter ils Rhastiers a lur confœdocraus. Tiberius vcgniva nou sur igl Jura tras Helvetia, dumigniav 1 ils amigs a viscliins dils R&aetiers, numnadamegn ils Vindelicicrs , ils quais a v da van vid' igl Lech a vid' igl lag da Constanz. Mo Drusus targiev' ancunter ils Rhaetiers. Cun grond' armada targiev' cl sur ils eulms en igl Tyrol ancunter miczgi a dumigniav' una vallada suenter l' autra , penctrav' adiina pli anavont a vegniv' en la presenta Terra - Grischuna , nua ca las pli curaschusas a Imítalas schlattas avdavan — ils Rucantinrs a Curvantiers. Cou vurriavan enten saunganeivlas battaglias — 179 — Rumauns a Rhastiers 1' ün ancunter l'autcr, mo ils Rumauns liavovan meglras armas a megler urden da guerra a purtavau parquei la vinschida. Tonatont battevan ils Rhœtiers sco humens, ca temman buce la mort a sez las f'emmas dein baver preu part vid' la battaglia. Questas frivan lontschas a crapa sin igl anamig, fagievan curascha als liumens a frivan a la fin lur pitschens uffonts enten las lontschas a spadas dils Rumauns, ca els vegnissan buce cunsalvaus en vitta par la sclavaria. Mo ils Ilelvetiers vegnivan dumigniai, a chi ca surviveva la battaglia , stuveva sa suttametter a gli vinschider. Mo quoi vulevan ei buce cun buna viglia; cou pernevan ils Rumauns bears dils renitents ad ils manavan lunsch navend en terras ostras. Üna gronda part dad els sa contrista va enten igl iester da tal furma, c'els priva van sasez da la vitta. Enten la Rluetia sezza driza van ils Rumauns si ferais castells a mettevan en quels garniscliuns a schen- tavan ün guvernadur sur d'ils pievels dumigniaus. Ils matts giuvens stuvevan enten terras ôstras far survetsch da guerra p'ils Rumauns, ils auters pagavan tribut ad ubbadivan a gli imperadur Augustus, igl quai ils tractava, sco auters pievels, rigurus, mo bucea crudelmegn. Da quei temps aschi, nua ca nies salvader cumpareva sin terra survivan ils Ilelvetiers a Rhaetiers a gli pussent imperadur dils Rumauns, parquei c'els havevan buce observau igl cusscgl : «Stai en la terr a vive da teu duver. » A. ILS PIEVELS TUDESCS A LA RELIGIEN CDRI- STIAENA EISTEN LA SCUVIZ/ERA ANTICA. Igl regiment dils Rumauns enten la Schvizzera cuzava cunpleinamegn qnattertschient onns. Endeifer quei temps vegniv' ei bagiau bear: Stradas, tempels, castells a marcaus, mo igl diember dils carsliauns perneva giu da l'un secul tiers l'autcr, parchei c'ils Rumauns havevan adiina guerra a manavan ils pievels da questas terras en battaglias lunsch — 180 — navend. Aschi vegnivan bcaras valladas a provinznf en Helvetia a Rhaelia depopuladas , aschi ca lufs ad aulers glimaris selvadis pernevan ¡nispei suramaun a cruschatavan senza te mm a ad enten grond diember tras la lena. Tiers ils glimaris selvadis vegniv' ün auter anamig, ca vastava la terra, quei fovan ils pievels rubadurs enten la Germania cunfinada. Ils pli selvadis da quels fovan ils Ahmanns, ils quais fovan da casa enlen la Svevia presenta. Ei fova ün pievel nomad, da barbars, vadabunds costums , senza aigien possess , pagaun , ca viveva da rubarias. Ouels curdavan savenz en la terra dils Rhaetiers , ruinaran ils marcaus dilsRumauns a las viscbnauncas digl pievel s'igl païs. A la fin sa mettevan eis sez par avdar enten questas contradas, a sa maschadavau eu'gis vcgls avdonts da la terra Rhaetica. Enten la Schvizzera ancunter seira vegniv' ün auter pievel tudesc — ils Hurgundions. Els fovan inigeivels a da pasch, havevan sa cunfessau tiers igl evangeli, ancurivan novs leugs da star enten las contradas denter la Reuss, la Rhone ad igl Jura, a sa schentavan Ion. Aschi vegniva la gronda part da la Sehvi/./.era da nievamegn populada. Rucea gig cummondavan ils Alcmanns a Rurgundions enten questas contradas: cou vegnivan ils Francs, ün curaschus a victorius pievel tudesc, a frira sutt tuttas terras a tutts pievels en la Helvetia. Nua c' eis, vegnivan schentavan eis en parsuras a derschaders , bagiavan villas a castells, havevan promura par I' agricultura , ad igl pussent regent ent igl grond re- ginavel dils Francs, Cari igl grond, fagieva lig bcaras nizeivlas institutiuns en Helvetia a Rhxtta. Ei vegniva partutt drizau urden a ruvaus; ils desierts vegnivan ragischai or, ils glimaris selvadis scatschai, marcaus, baselgias ad uvescarias levavan si parluttanavont. Mo uss vulein nus raquintar, co la religiun christiauna ci vegnida tiers quests pievels en las Alps: Euteu ils temps regis fovan ils Helvetiers a Rhajliers tutts ansemmel pagauns. Els harevan bucea gronda cu- naschienscha da Deus , mo idolatrists dein els tonatont buce esser stai. Ei ha num , Ca els hagian faig hanur a gl i solegl ad a la gliina, adurau lur deitad a purtau unfrendas a quella sin ils culms. Suenter iina vcgla traditiun dein ils Rhaetiers anlics baver celebrau fêstas a 'gl solegl sin igl culm Gilgia a sin igl Lucmanier , asebi ils Helvetiers sin igl Gotthard a Grond St. Bernhard. Cou dein els haver gieu par isonza da solegllavar da mazar ün vier ad ün chiet tiers hanur digl solegl. Digl temps digl regiment ruraaun veguiva 1' idolatría rumauna er tiers quests pievelsj mo bauld er la doctrina christiauna; la cardiensch* cuten quel, ca ei igl salid a la vitta. Igl amprim ban carteivla- megn schuldada rumauna purtau or da terras rumaunas la nova da la doctrina digl salid tiers ils Helvetiers a Rhaetiers, vegnivan sin lur campagnias en Italia, en la Grœcia ad autras terras, nua' ca la religiun christiauna vi vont fov' arrivada a fluriva; da lou non purtavan eis Iura la doctrina da Christi cnten lur patria. Plaun a plaun cumparevan er apostéis da la cardienscha, numnadamegn prus christiauns, Ca peregrinava tiers ils pievels pagauns , par perdagar igl evnngeli a battiar ils pagauns. En las legendas veglas ner biographias da soinehs humens ven ei raquintau : igl soinch Beat, ün scular digl apostel Paulus hagig igl amprim veult ils pagauns en Helvetia a parquei andirau bearas persecutiuns. En Rhœtia dei esser vegnieu igl soinch Luzi or da Britania, cumpigniaus da sia sora Emérita, G^uel dei haver perdagau igl evangeli anturn Cuêra a Trimmis. Suenter la traditiun vegnivan ommisdus mess vi parmur da quei, mo lur doctrina haveva fiers ragisch a sa rasara or enten Rhaetià. En Rergaglia ha igl soinch Gaudenz perdagau igl amprim igl plaid d'igl ■>rieilischiau, a fundan iina baselgia christiauna. Aschi han — 182 — bears apostéis da la cardienscha cou a lou mess igl fundament tiers la religiun christiauna. Sumlgiontamegn yen ei raquintau, ca Victor ad Ursus liagian manau ils pagauns tiers la cardienscha da Christi a Solothurn — la soinchia Verena a Zurza ch. — Felix a Regala a Turig. Quests ad auters prus humens rasavan or la doctrina da Christi, antruvidavan igl pievel nuncultivau enten 1' agricultura a cultiva van sez igl êr, fundavan baselgias a claustras a runcavan or igl guauld , fagievan or da la leugs deserts migeivlas contradas cultivadas a populadas. Denter quests benefacturs sa disfrentiava parlicularmegn igl soinch Fridolin , ün princi or dad Irland, ad igl soinch Columban cun ses sculars Gallus a Siegbert. Quests dus ils daros fovan prus sacerdots or da Schottland, ils quais havevan fundan üna claustra en Fronscha, a fovan vegnieus ent la Schvizzera par cou gudogniar bears a Christo. Nua ca eis enten las Alps ascuntravan tempels pagauns, seo p. e. vid' igl lag da Turig a sper Bregenz , frivan eis ils vusts en l' aua, mettevan feug ent ils tempels, a vulevan perdagar a gli pievel davart igl unit Deus a Christo, igl salvader. Mo ils pagauns vulevan quei buce , a catschavan navend ils prus humens. Cou targieva Columban sur ils culms en Italia a mai Gallus a Siegbert stevan cou. Da quests humens ven ci raquintau sco savunda. Fridolin, igl figl d'iin reg en Irland mava sur la mar vi en Gallia a peregrinava cr en la Helvetia , per perdagar Christum. Cur el vegniv' enlen quei leug , nua ca uss schei igl marcauett da Secliingen vi d'igl Rhein a vi d'igl peí digl Schwarzwald a vuleva sa schentar lou, scha vulevan ils avdonts quei buce conceder. Cou gli dev" igl reg dils Francs quella contrada par aigien. Uss instituer' el una claustra da dunnauns a mussav' a perdagava lou antroqua la fin da ses gis. — 105 — Prusa glieut dotaran igl soinch hum. Deuter quests fq- van Urso a Landulph , dus frars senz' uffonts, niebels si- guiurs en la terra da Glaruna. Lou bagiav' el iina baselgia, a rasar' or igl plaid digl segner, ad aschi bein en Glaruna, sco antroqu' en la Fihaetia vegniva quest plaid udieu, a da millis sa vulvevan. Ün' autra legenda raqnint' or d' la Titta da quest Fridolin sequenta historia: Urso haveva dau a gli prus Fridolin la sia part da la terra da Glaruna par regal, mo sucnter la mort digl donatur raiera Landulph , sen frar, bucea ceder la donatiiin. El plonscheva par a mur da quei ancunter Fridolin avont igl cunt, ca truvara en num digl imperadur sur tut tas dispiltas. Fridolin durera metter non pardichias, par rerifîcar la rerdeivladad da la donatiun. Jou vi dar nou ellas, scheva el, mava tiers la fossa dad Urso, a chima dad ault avont tutt igl pie vol : Enten nuiu da Deus, igl quai regia sur d'ils morts a sur d'ils vivs, stai si Urso a dai pardichia par tia donatiun. A chei mirada! Igl scclelt levara si, a mava vi avont igl derschader. Ad el passa vi avont igl frar Landulph a scheva : Parche 1 disturbeschas ti meu beau ruvaus a mi priveschas da la re- muneratiun da gratia par mia donatiun, ca jou bai faig tiers hanur da Deus. Cou sa starmentava Landulph, a la- schava a la claustra bucea mai l' hier ta da seu frar, mo mettava ounc vitiers a quella la si' aigna. Parquci portan ils Glarunês ounc uss 1' inseguía da St. Fridolin cuten lui- vopa. D'angual aschi grond' impurtonza fora igl soinch Gallus par las parts da la Schvizzera ancunter solegllavar. Nua ca uss schei igl marcan da St. Gallen ad anturn quel bca- ras vischnauncas, êis a praus, con (ova cuten temps vegls nagutt auter ca guauld a bears glimaris selvadis lient. Una gada mava Gallus tras quei guauld a cur da v' enten la »pi- nalscha; quei tenev' el par ün' ansenna, c'el deigig »tar Ion, a bagiar sia camona. Duront ca el cou consumara - 184 — sia marcnda seo solit, vegnivan dus urs noutiers el, ad cl 2>archi seu paun cun quels. Tras giaginar ad urai' consa- crav' el Iura quest leug a drizara lou si par ansenna üna cruscli , ca el haveva f'aig or d' una caglia da nutscholas. Sin quei mav' el ad Aarborn par seu amig Mang. Quests dus targievan e'gl desiert, tiers igl leugnudau, tagliavan •antnrn las plontas, ragischavan or las caglias, bagiavan üna camona , fagievan ün liiert da giabuss, sal va van üna muntanèretta sin la pastira, pigliavan peses, sagitavan glimaris selvadis ad avdavan lou enten uration a lavur. La prusa demanonza da quests eremits plascbeva a la glieut d'anturn, ad igl reg lionorava la terra a Gallus ad a sien eumpoign. Bauld vesev' iin êrs, üna capellutta ad anchii- nas comonas cou , nua ca vivont mai glimaris selvadis sa tenevan si. Er igl diember dils avdonts sa carschentava; enten la circumdantia sa targiev' ansemmel bear pievel ad avdava lou. Mo Gallus a ses Giuvnals targievan er tras ils leugs d'anturn, mussavan a perdagavan; igl bun num da quest buntadeivel hum a da sia prusa demanonza gli gudogniava tutts ils cors. El operava 26 011ns en questas contradas ad arriva tiers üna yegliadegna da go onus. Urar a luvrar era la principal' occupatiun da Gallus a ses sculars. L' avdonza sper la claustra vegniva numnada St. Gallen. Aschi vegniva questa contrada cultivada, 1'un- dau igl marcau a la claustra da quei num, la religiun da Christi rasada or; ils ignorants avdonts vegnivan iní'urmai enten igl plaid da Deus, en lavurs da maun, en 1' agricultura a mastrigns. L' auter scular da Columban era igl s. Siegbert. Cur quel targieva tras Rhaetia cun seu mussader, allava el ils avdonts vi d'igl Rhein-Sura aschi selvadis a paupers, ca el stuveva sa prender puceau dad els. El stev' aschi en las parts da la presenta Surselvn , en la contradi da Trun, a vulreva lou ün burn rich, Placidus, igl qua 1 favuriy' — 18ÍÍ — ad el gronds beins, a gli gidava bagiar ilna claustr' enlen quests leugs deserts, la qualla vegniva numnada Master. ()uesta fundatiun daventav' eat igl ona 614 suenter la naschienscha da Christi. Er questa claustra daventava bauld igl leug da radunonza par prus humens, ils quais instruevan igl pievel lou anturn cuten la doctrina da Christi, en I'agricultura ad en autras nizeivlas cunaschienschas. Bears or d'igl pievel bagiavan avdonzas sper la claustra, a mettavan lou tras igl fundament tiers la vischnaunca da Muster. Igl prior da questa diöcesa, igl veult Placidus, da ventara sez ün cunfrar da la claustra, a muri va tras igl mann ein anavont, ils desierts stulevan pli a pli; praus, ûrs, horts, a vischnauncas sa carsclientavan. Ija terra fluriva si ad igl pievel daventa pli civil. Mo el vegniva er pli buns, parche! ca Carl bn- giava baselgias a claustras a dev' ad ellas grondas entradas, mo cummondav' er als spirtuals ad ais munies, dad antrui- dar igl pievel enten mastrigns ad enten igl plaid da Deus. Igl pievel avdava lur par una gronda part enten vigs scarsaus; cur ei vegniva cussiglau sur da caussas da la terra cumparevan ils humens libers , mincluin cun sias armas enten la raspada cummina, a chi ca possedeva scliescbcnt sett peis davos el a sett peis avont el, de va sia vusch. Sur d'igl pievel schentav' el cunts a derschaders. Sur la Turgovia dominav' igl cunt da Kiburg ent igl num digl imperadur, sur l'ÀargoVia ils cunts da Lenzburg ; vid 'gl lag da Turig havevan ils cunts da Rapperschuil bear da muntar; enten Rliœtia regievan ils cunts da Curvalchen. A Turig bagiavaCarl iglGrond la gronda basclgia catedral», St. Gallen survegiiiva dad el richezias ; en la valí Monaster a. en Rhatia dei el haver fundau la claustra. Da quel temps viveva enten igl desiert Aid' igl Ezel iiu prus eremit, igl cunt Meinrad da Hohenzollern. Quel surviv' a scuDeus bears omis cun giaginar ad urar; rubadurs sturuevan el, parrpiei ca eis carte van dad aliar scazis tiers el. Igl leug, nua ca Meinrad haveva viveu vegniva tenons en grond' hanur; suentcr vegniva bagiada lou Ia camona da St. Meinrad per la claustra dad Einsiedlen , la qiwl' a antroqua sin ils davos temps sarvegniv' ün grond num sco leug da pelegrinatiuns. — 187 — Da quci temps fora la claustra da St. Gallen particu« larmeng renomada tras sia bunas scolas. Ün munie da questa claustra dei a St. Gallen haver culau igl amprira sens, ca vegniv' aflau da questa vart da las Alps. Sur da quei ligin nus sequenta historia. Üna gada cavalgiava igl impera dur Carl aneunter scira tras ils guaulds da questa cuntrada. Anegiamegn udiv' el tiers sen grond sa schmar- vigliar igl tunar dad ün sens ; el steva cri a taidlava sin qnels amparneivels suns, ca raspundevan tra'gl guauld. Cou vegniv' ün munie par' quella via, igl imperadur igl ampara va : « Da nounder nou a tiers cliei quci tacar , ca jou liai ounc mai udieu enten quests logs deserts ? » Ig[ munie passava vitiers igl imperadur a scheva : «Parca igl peregrin, ca ha pers la via, la aflig puspci, tuna quest sens ; mo el clom' er ansemmel ils frars da la claustra tiers l'uratiun, a cloma tiers a gli pievel anturn la claustra : Ureit suenter ca vus haveits luvrau, ludeit Dcus a meit a ruvaus. » Cou vegniv' igl prus imperadur gin d'igl cavaigl, igl dett da tener a gli munie, sa schanugliav' ad turara. Suenter quei cavalgiav' el legramegn tiers la claustra, a vulev' amprender d'ancanuscher igl hum, c'havess culau igl sens. Ei cunparev' igl munie Tanclio, a quel dev' igl imperadur ün centner argicnt, par laschar cular ün ounc pli bell sens. Tancho dev' igl plaid loutiers. El ponderara la f'avur a la grilla digl imperadur, mo ounc pli pussonza sur dad el haveva 1' an- gurdienscha. El mettcva bunamegn tult igl argient d' Una vart par sascz, a culav' igl sens or dad iroma zign. Mo si 'gl angón- nament savundav' igl castig. Cur igl sens vegnira tucau 1' am- prima gada, stev' igl munie sutt las quarter pichias ,ca purta- van igl sens , parchei cuclêrs havcv' ün lur' ounc buce sper las baselgias; anegiamegn vegniv' igl battaigl liber a sturnei a si 'gl leug igl malfideivcl Tancho. Da quei temps vegniva la Rhcctia solitamcgn numnada CurvalcJwn. Cou regiev' iin cunt, quel dirigieva las eaussas — 188 — políticas, las caussas ecclesiasticas procurav' igl uvesc da Cuira. Us cunts a regiders sur d' la Rhœthia eran antuiii 200 omis gig or d'la f'amiglia digl cunt Victor da Tasaun. Quel fova possessur da bear beins a guaulds en la Domlesca, patrun a protectur da bears avdonts. ÍJn or da sia posteritad, Victor igl secund, bagiaya la claustra da Cazis. Igl davos da (juella sclilatta fov' igl uvesc TeJlo, igl qual dei hater bagiau la baselgia Catedrala sin igl bof sper Cuêra. Avont ca mûrir fagiev' el si bears vigs a beins a la claustra da Master a scbangiav' er loutiers la glieut, ca ávdayan sin ils beins. Da quei temps dev' ei numnadamegn glieut, ca iin numnava Sclavs, quels fovan bucea libers, havevan nagiina yusch en las radunonzas cumminas , mo udivan da naschiensch' ausi tiers ad iin segniur sco fumeglia. Da quei temps dein segniurs da niebel or da la Svevia a Fran- conia baver sa Iscbentau en Rha'tia ad baver bagiau iina part da quels castells , las ruinas dils quais ounc oz igl gi miran giu dils aults crests surd' la vallada. Bears Immens libers sa devan vi enten la proteeliun da ([ucls segniurs, parchei c'ei fovan temps da guerras a tribulatiuns , nua ca igl íleivel bab d' casa parsul buce pudeva sa defender. Mo quests niebels segniurs parnevan lor subjects a clients en proteeliun ancunter aulers violents segniurs. Parquei stuvevan ils schirmiaus far da tulla sort survelsclis a gli segnbr; els targievan cun el en la guerra , devan a gli duns a tsebeins. Quels ca sa rendevan en la proctiun digl uvesc net digl avat da MusU'r, ner fovan a quels subjects, numuav' iin da quei temps giieut da la cadè. Gig suenter ca Cari igl Groad fova morts, regieva enten la Rhaetia igl pussent cant Adalbert. A quel vulev' iin auter cunt cun num Ruprecht lar dispitteivla la superioritad. Mincbün targier' ansemmel iina grond' armada, ad els tar- gievan or 1* iin ancunter 1'anter; sper Zi.zcrs vegnivan eis ansemmel, ad Adelbcrt fova vinsebider en la baltaglin; — 189 — lïnprccht vuleva fugir, mo sias forzas igl bandunavan, el curdava giu d'igl cavaigl a mûrira. Cou mussava Adclbert un niebel cor anvêrs da seu malvantireivel anamig , el laschava purtar seu cadaver sin üna bara a Lindau, ad igl deponer lou cun tutt' hanur en la sepultura da sia aigna famiglia. 6. ILS TEMPS DA LA RAPIÑA A DA LA TIOLENZA. Asclii gig seo Carl Igl Gronii regieva sur d'igl grond reginavel dils Francs, vegniva ei respectau sebentament a dreg. Partutt vigliavan cunts a uvescs sur d'ils buns a castigiavan ils mais a violents, ils quais bave van lur iidonza sin las armas a la fermezia , squitschavan igl pievel a sforzavan ils ñeivels tiers survetscli da guerra ad ils mettevan en sclavaria. Mo seu figl a ses biadis fovan fleivels regents. Els bavevan buce igl spirt digl grond Cari , bavevan buce quella ferma viglia par dreg ad urden, buce l'autoritad da procurar igl beinstar dils pierels aschi ycrtidcivlameng, seo Carl. Parquei surduvravan ils cunts baruns a cavaliers, ils uvescs ad avats lur pussonza ner duvravan quella memma pane, aschi Ca disurden ad anarebia parnevan suramaun partuttanavont. Igl davos or da la posterilnd da Carl fova Ludvig, numnaus igl TJffont anturn 0,00 omis suenter Clir. Tiers el sa verilicava dreg aignamegn la verdat digl sabi reg Salomon: «Veb a ti, o terra, igl reg da la qualla ei ün uffont. » Urden a disciplina sa sperdevan aduna pli ent igl antier reginavel, cunzunt enRbœtia, igl ferm duvrava forza cun sias armas , igl cummin bum stuveva andirar antiert a violenza , a sias lamentasclmns aflavan nagün derscliader, nagüna assisteiitia. La Ithxtia fova en particular malvantireivla , parchei c' igl imperadur amparara pauc suenter a questa paupra terra cun sias montognias. Igl regiment sur da questas parts lascliav' el sur a ses cunts - 190 - ad a gli uvcsc. Daveras duev' igl duca da la Svevia vigliar sur d'la Rhactia, a salvar dreg a gistia, mo quests segniurs sa occupavan igl pli cun la guerr' a la catscha, laschavan lur glieut sur a sasez, ad aschi savev' ei bucea chiunscli ir bein. Quest temps savein nus numnar la perioda da la rapiña a da la violenza parquci ca quel re- gicva a cummondava, igl quai fov' igl pli ferai a de- clarava quei par dreg , igl quai el save va trer a sasez tras sia fermezia. Tar far cumpleina la sclivantira vegnivan ounc barbars nnamigs da lunsch nou or da terras êslras a ruinavan la terra tras rubarias, brischamcnts a mazamcnts. Sco scboms selva dis a nunregulaus volitavan ils Ungears ner Madschars nou or da terras ancunter solcgllavar. Quels sbitavan I' agricultura a falsclicnlas civilas. Lur occupatiun fova rttbar a far guerra. Els midavan las terras cnten desierts, sblundriavan las claustras, basclgias a marca us, a fovan ascbi barbars, c'els buvevan igl saung a mangiavan la earn da quels carstiauns, c'els maza van. A bunafei da quei temps vegnivan nou or d'Italia autras legiuns da rubadurs, ils Sarazèncrs a carschentavan la miscrgia a la sclivantira. Quels trieps da rubadurs sa fermaVan enlen ils pass da las monlognias , parue van en a bagiavan castells, sblundriavan valladas a visclinauncas lunsch anturn en laRhajtia antroqua giu a St. Gallen. Tras quests adversaria pitiven ils uvescs da Cuêra ad igl avat da Mustêr grondas adversitads, igl pievel vegniva tras la guerra sblundriau or a sqitschau grevamegn , ad ils segniurs spirtuals privaus da lur beins a lur resursas. Quei vulevan ils regs ad igl imperadur en la Germania boiicíicar, a dotavan igl uvesc da Cuera cun da tuttasort dregs, entradas a frietads. Igl uvesc survegniva Y autoritad da cunt ad haver* gronda influentia cnten caussas secularas ad ccclesiasticas. Tarchei da cou d'anvi fora igl uvcsc ün vinavont a pussent segniur, igl quai exequiva dregs sur digl marcau da Cuûra, sur digl daz/.i, la munêda a la jurisdictiun en Bcrgaglia, a Clarenna a sur d'la navigation sin igl lag da Vallenstad. Buce fig gi gsuenter murivan er or ils cunts da Cuêra, ils quais regirán en num digl imperadur navend da la Lanquart ansi antroqua Muster j igl davos da quests cunts have va bears beins a prerogativs a Schiers ad a Seevis en Purtcns; quels fagiev' el si tras ün testament als canonics da Cuûra. (Quests beins ansemmel cun la glieut fagievan or ün aigna derebira, la quai' ün numnava la derchira da Capitel, parquei sa discurev' ei ounc gig sucnter davart üna ündischavla derchira. Aschi migeivlamegn ils scgniurs ecclesiastics regivan sur da terr' a pievel, aschi creu' a barbara fova la vitta da bears cavaliers a baruns. Quels sclieniavan en lur castells a sin lur excursiuns da guerra ne terra ne glieut. Seo utschells rubadurs miravan els orda lur agnivs sin ils aults crests giu surd' las montognias a valladas, a sin caváis, ca spimmavan 1'uriusamegn sutt lur fasch, curdavan els nou a giu par robar a sblundriar. Tals agnivs da rabadurs a castells da tvrauns dev' ei lur' entcn grond dicmbcr ad ounc uss dumbr' ün 160 da quels. Ils plirs can enten ruina'. Els can sin ils crests ner enten igl bass da las valladas monuments da quels dirs temps, nua c'igl fcrm havev' igl regiment. Trista chiouadad regi' uss sin questa rudera, mai schuvettas a spcrvcrs anquiran lou lur refugi. A sieu temps fova con pumpa a solaz, schlattas da nicbel a richas, gronds Vorrigiers , bellas dunnschellas , saltar a giugar, tavla gronda, boceáis amplanicus, légers Cantadurs a Snnadurs, iina gronda quantitad da junhers a serviturs — quests tutts fagievan en lur castells bella vitta enten legrias a sulaz. A nua can ei uss vegnieus vi, quests gronds cavaliers? Chi can quels, ca han viveu cou cun far atrapas a — 192 — stravaganzas ? Da quei nus requinta la historia mai fragments, «Iiis plis castells savein nus strusch jili igl num; igl tenais ha fiers las fermas miraglas a turs enten ruina, a par vina gronda part stizau or ils nums dils garmadis possessurs. Aschi stulescha la splendur dils carstiauns, asclii crodan las fermas fortetias, a sumgliont a plattas sur las fossas cloman lur ruinas tiers a gli peregrin : Targinc ampau a ta ragorde da la yargeivladad da luttas caussas terreinas ! Mo qui llas Iain er udir ün migeivel plaid : Seigias über a ta legre da tia libertad ; avont pêda fova schentament a dreg senza vartid, mo la violentadad dils tyrauns partout pli pussent' a starmentusa. Tes pardavonts han gudogiiiau la libertad, ti la deis parchirar; vera libertad flurischa mai cou, nua ca urden a dreg a gistia llurischan ! Or da quels temps ei salvau si a nus üu dieinber da nums da gronds baruns a cavaliers. Denter quels foyan anchüns vinavonts segniurs sur da terr' a pievel, sco ils baruns da Rhœzù'ns, da Vaz, da Belmont, da Sax - Misocco, ils cunts da Verdenberg, Moni[fort, Pfidlen dor J a¿ auters. Buce aschi pussents a richs ibvan ils segniurs da Mœtsch, Aspermont, Tarasp, TIaldenstein, Lichten stein, Kuckenberg, Realt, Juvalta, Marmels, Sei tauen stein, Beeren- bürg, Strassberg a bears auters pli pitschens cavaliers a segniurs. Bunamegn mincbiá casli lova la possessiun dad una particulara schlatla da niebel; bears da quels segniurs han buce sa destingucu tras grondas actiuns, bears can bein bauld morts or ner davantaus paupers, ca la historia ei surida lur nums a lur ovras. Davart bears da quests castellans ei a nus nagutt salvau si anter, ca traditiuns. Nus raquintein cou anchiinas da quellas, ca san a nus mussar enten sumeglia la vitta a demanonza da quels rubadurs cavaliers. Enten quels dirs temps, nua ca rubar a sblundriar era par ils cavaliers nagiina mandanur, mo s'audeva bearonns - 195 - tiers la fatschenta da bears castellans, da curdar nou sin la strada deserta sur d' ils viandauns, da prender ent claustras, da manar navend muntanèras a raubas a da piglar si viandauns, Judeus ner Christiauns, nieblas damas a muniessas : — da quei temps sleva sper Vuorz cn la Part-Sura igl spatius casti digl cuvalier Jürg da Jürgenberg. Quest cavalier fov' ün curaschus vurragier a fova circumdaus da bears jankers a Servituts; mo el er' igl bum da strament par l'antiera contrada. Seu cor er' ascbi dir, seo sell' el fuss faig or da fierr, sumgliont a l'urgimcnta ca circumdeva seu brust. Cur el targieva giu en la vallada cun ses fumegls a cumpoigns, scha trembla v' igl pastar sin la cultiva, igl luvrer digl feld fugiv' en sia camona, igl mercadont sin la strada, a cbi ca targieva sebigloe tras quellas parts, ancuriva da mitscbentar sascz a sia rauba or d'avont a gli rigurus cavalier. Quei ca igl brutal triep survegiva a rubava, vegniva ent igl casti consumau en dulci jubilo, a cur granèr a tsclialêr fovan sclividai, scha vegniv' igl pievel da nievamegn squitschaus par autra provisiun. Parquei vuleva tutt igl pievel mal a gli cavalier Jörg da Jürgenberg, a mincbia brav bum bavess bugent liberau quella part da •pest rubadur, seba bucea tutt bavess tumeu la pussonz' a curascbascbudad da quel. Buce ascbi era la mugliêr da quest tyrann , ella fova seo vina tuba denter ils sprers. Cun migcivel a prus senn vivew ella en seu casti a veseva cun lamias a suspirs las violenzas da seu segniur; ella igl ruga va savenz da sebeniar la glieut digl pa'is, savenz da laschar liber ils prischuniers a seu reug vegniv' anqual gada exudieu. Mo ounc pli bear bien fagiev' ella ent igl zupau; als prischuniers purtav' ella vivond' a cunfiert, a la glieut si 'gl pa'is cumparchiv' ella da sia bundonza, als paupers fagiev' ella digl bein ad a la claustra a baselgia tarmettev' ella da seu aigien filament, par c' ils survients da Deus enn ell' ansemmel tarmettessen 13 - 19/i - si lur rcugs tiers igl tschicl, ca igl scgncr pudcss volver igl cor da seu signiur navend da sias malas vias tiers bunas ovras. Parquei vegnha quella segniura tenida char a hundrada da tutt igl pievel, rao igl cavalier da tutts tumeu ad abominau. Leung temps fagiev' igl cavalier Jürg sias stravaganzas anavont senza vegnir disturbaus; a la lin fova pleina la masira da sias violenzas. Ils niebels ad igl cummin pievel lou d"anturn vegnivan a la fin parüna, da vugiar raub' a vitta, par scatschar quest rubadur or da seu agniv', a da ruinar igl casti. Sin igl gi urdinau vegniv' ei tuccau stuorn en l'antiera vallada a tutt igl pievel clumau tiers las armas; pleins gritta targievan vegls a guvens ancunter Jiirgenberg, currivan cun cañera da guerr' ancunter igl casti, a pernevan en I' amprima miiraglia. Cou cumpareva la niebla dunna sin igl miir, laschava sgulatar iin ponn alv, par ansenna, c'clla desideresebig la pasch. Ella rugava par gratia par igl casti, igl cavalier a ses cumpoigns, mo igl pievel vuleva bucea dar pardun a scheva : « El vult mai mitsebar or da quels difficultus moments, bauld ven el a far dubia vendetta vida nus, da lunsch da nus seig parquei grati' a pardun par igl tyraun a sia fumeglia robadora. Mo a vus, chara dunna, vulein nus lubir da partir senz' impediment, parebei ca vus haveits adiina plidau tiers nus sco iin aungel da la pasch, ad haveits nagiina part vida nossa calamitad. Vus pudeits trer navend a prender voss mcglers scacis cun vus.» Aschi plidav 1 igl ¡nevel a targinava cun 1' attacca sin igl dadens da la fortetia. Cou cumpareva la niebla dama a suenter ella ün servitur, ca purtav' un grond sacc sin sia schuvella a mava crutsch , sco suit iin grev fasch. Cou sa schminavan ils manaders a bears auters digl pievel, c'igl cavalier Jörg seigig zupau ent igl sacc, a ca la dunna castellana creigig tras igl spindrament da seu marcu ¿se spindrar ses melgers scacis. Cun cor muventau passav' iin d'ils — 195 — ampiïms tiers la dunna, ca tremblava <îa tcmma a sclicva: «Vus havcits cargau grev, Deus pardunig a nus, scha nus parmur da vus visitcin buce pli exact igl fasch, ca voss survient porta; tonatont fastchineit, par cabucc nossa gista gritta prendig suramaun a noss meglers sentiments ! » Cun quests plaids la cumpogniav' cl tras las massas da pievel, ad igl cavalier haveva d'angratiar seu spindrament als niebels sentiments da ses anamigs. Igl casti vegniva preus ent a bears d'igl pievel sa scbmarvigliavan , cur els alla van igl cavalier ne denter ils vivs ne deuter ils morts , mo igl cummondant scheva: «El ci mitscliau, a nos mauns lian buce sa maculau cun saung da vendetta. Deus ei derschader en tscbicl a sin terra, el ven a truvar ! » Ancuntcr üna noblezza, ca fova asclii inclinada tiers la guerra havevan ils avats da Mustêr a Faveras iina greva positiun, er els stuvevan duvrar armas mundaunas a spirtualas, par proteger a defender lur diocesans a clients. Anturn igl onn 45o baveva Asimo igl episcopat. Digl onn 1794 annou a presentamegn ei Carl Rudolph pastur sur da la baselgia rhaetica - catholica. Enteii'er — (puestas ligias cluinavan nounavont autras tiers protection da la libertad a digl dreg, ancunler violen/' a tvrania; mo eis mai n'oiï'endevan igl dreg, parchei c'els slabilivan, c'ei deigig vegnir dau a laschau a scadiin quci, ca s'audig ad el par dreg a raschun, ei seigig segniur ner subject. Mo ei deva da lez temps ounc crudels guvernadurs, ils quais vesevan bucea bugent, c'igl pievel daventass liber, parquei ils vulevan eis déprimer ad ils tractar cun beiT a gomgnias. En igl casti da Barenburg en Sciions er fin guvernadur digl cunt da Verdenberg-Sargans , igl quai dei baver sforzau igl pievel da mangiar cun ils porcs or d'un begl. D'igl carstellan da Fardù'n sur Donat ven ei ra- quintau sequenta historia, Quest castellau havev' amplaneu la vallada da Sciions cun strament, parchei c'el strapazav' igl pievel a diebiava ne beins ne dregs. Cur ils ers schur- megliavan, ad ils praus flurivan igl pli bi, scha laschav' cl catschar vi ad en sia biesc a ses caváis a paschentar navend senza schaneg. Pauper quel, ca vugiava da catschar navend la sia biesca. A tonatont fagieva quei üo hum da quella contrada, Johann Chaldar', el mazava en sen êr dus caváis digl castellan, parchei ca la gril ta sur da la tyrania gli haveva preu suramaun. Parquei laschav' ¡¿,1 castellan igl tschapar ad igl salvar gig en prischun, antroqu' el tras rugar a danêrs sa cumprava liber, igl castellan saveva, c'igl hum purtass en seu cor nunreconcilieivia pittradad ancunter el parquei igl vulev' el metter sin la prova a sisur igl bassar. Cur el vesev' un gi Chaldar sper seu isch d'easa, perneva el la libertad da sêr a meisa cun el, a cur els havevan sa schentau, scha spidav' cl, cun rar befP a gomgnias sin la bnglia a vuleva sforzar igl hum ad ils ses da guder la tr achia tartadä. Mo Chaldar sagliva si , tschapav' igl castellan par la gula , ad igl sforzava da lagular la spisa dad el faicliia tschuña, schent: «Scha mangle pia la buglia, ca ti has cungieu.» Lora — 2f7 — parné v' el la lontscha, mazav' igl tyraun, chimara spcrt ansemmel igl pievel, ad en paueas huras fovan ils castells da Fardün a Barenburg prens en a ruinai, la fumeglia scatschai a las violenzas vindicadas. On autra historia nus raquinta sumgliontas sgrischurs digl castellan da Guardavall datiers da Madulein en la Giadina-Sura. Quest castellan vcsev' üna gada a Camogasc la liglia d'un migiur, la qualla fluriva da giuventegna, a vuleva sforzar igl bab , da gli manar questa liglia en seu casti. Igl bab stuveva dar sucntcr a la f'orza, ad ampar- metteva da vegnir cun la giuvna aschi bauld , seo ella hagig traig en meglra vascadira. Dantont targiev' el ansemmel ils pli robusts humens or da las vischnauneas vischinns, ca cran bein da gig anfisas da quella tyrania; quels sa pustavafi ent igl guauld sper igl casti, ad igl bab manava la figlia giu par la cultira. Cur igl castellan ils veseva vegnint, curev' el ancunter a la matta, a la vulev' ambartschar; cou targiv' igl bab sia spad' or d' la tegia a furava quella ent igl cor digl bandicu. Iis humeas zupaus rumpevan nounavont or digl guauld, devait en par las portas averías digl casti, catschavan navend la í'umeglia a íagievan a frust' igl casti. Quei ei traditions, ca hau or da temps vegls sa cunsalvau en la bucea digl pierel, mo igl ei ounc buce decedea en cont anavont ellas eau veras ner dichiadas si. Ei dat raschuns, da dubitar vi da lor realitad. — Nus vulein nus volver navend da quellas anécdotas a raquintar, co las treis perpetuas ligias eau a egnidas si. V antscJtetla da la Ligia - Sura ner Grisclia. d'il-'/.) En la Part-Sura vez' ün bucea lunscli da la visclmaunca da Trun üna capellutta, numnada St. Anna. Sper quella stat ün iscliier vegl, vi digl quai uss mai anchüns roms - 2lß — ean ornaus cun fcglia; la plont' ei pli ca miez shmarschida, a bauld ven quest yencreivel ischier a curdar en pulvra. Sutt questa plonta vegniv' ei avont pli ca 400 onns angirau la Ligia - Grisclia. Las yiolenzas d' anchiins segniurs devan occasiun tiers questa ligia. Els a lur guvernaduvs squitschavan igl pievel ad impedirán buce, ca ils malitius savevan far suenter ils griaments da lur cors. Parquei era sarenz nagiin sagir en sia casa ner sin la via, avont derchir allav' igl innocent nagiin dreg; igl malfichiont nagiin castig. Cou passa van ils amprims da las vischnauncas, humens cun cavéis grischs a barbas leungas discus a sarenz ansemmel da noig en ün guauld sper Trun, a sa cussigliavan, co ün sapig sa defender aneunter antiert, insolenlia a violenza. Suenter d' haver ponderau la caussa madiramegn targievan eis adüna pli humens reals a íideivels en lur radunonz', a pigliavan la sabia resolutiun d' amparar par cussegl sur da lur caussa er igl venereivel avat da Muster, Peter da Pontaningen, igl quai tutts tenevan ault a char. Igl avant approbava lur resolutiun a sin seu cussegl tar- mettevan eis lur amprims a pli vegls humens tiers ils baruns a cunts da la terra a laschavan dar ad eis la declaratiun: scha els procurassan buce, ca malgisti' a violenza vegniss bandischad' or d'la terra, scha vegnig igl pievel buce a cumportar pli gig ils averts excess; en tuttas caussas hun- dreivlas a pusscivlas veglig igl pievel ubbadir als segniurs ad observar sias obligatiuns, m o a la forza metter anenn- ter forza. Er igl renereirel avat da Muster seigig enten quei da lur senn. Da quei temps haveva sin la Part-Sura igl avat bears dregs a segniuradis, tonatont fova igl cummin da Muster bucea dependent dad el ad haveva seu aigien mastral. Us frars Hans, Heinrich ad Ulrich Kran, baruns da Rhx- züns fovan segniurs surdaSlusavia, Tonna aSursaissa tudesca. — 2|9 — Igl cunt Hans da Sax possidcv' anchüns dregs sur digl marcau da Gliont, a fova segniur sur da la Foppa, da Valí da Flein a da la Lumnczza. Igl cunt Hugo da Verdenberg-Heiligenberg regiva sur dils cummins da Trin a Tuinein. Igl cunt Heinrich da Verdenberg-Sargans fova segniur sur da Sciions a Valdarhein, da Leuenberg a Schluein, digl Heinzenberg a da Tschappina. Libers da vegl annou fovan la glieut sur igl guauld da Flem, q. e. a Lax, a quels da Valdarhein have van sa re- salvau lur vegls dregs a fr jetada, cur els 1277 passavan sutt la protectiun digl segniur Valtlicr da Yaz. Cur uss ils surnumnaus segniurs intervegnivan la uniun a ferma resolutiun digl pievel, ad udivan, c' igl avat da Muster approbava las dumondadas da quel; scha sa declara van er els prompts tiers tiitt quei, ca seigig dreg a pus- seivel. Mai igl cunt Heinrich da Verdenberg-Sargans vuleva nagutt saver da questa intentiun digl pievel, a scummondav* a sia glieut da prender part hinder ri; quels da Tusaun, Tschappina a Heinzenberg ubbadivan, mo quels da Valdarhein a Schons passavan tiers la ligia. Circa da miez marz s te Van la dumaun d'hura da solegl- lavar raspai ansemmcl sper la capellutta a St. Anna ils b'aruna a cunts cun lur cavaliers a niebels, ils parsuras a vegls denter ils libers , ad anturn els ils megliers ad ils pli cura- schus humens denter igl pievel. Cun cheau scuvêrt araran els tiers Dens, plidavan ansemmel sur da lur ligia, s' an- talgivan sur da quella, tenevan lur matins en ault ad an- giiavan, sco igl avat da Muster schev'avont ad els. Cou amparmettevan els: Dad esscr a rumaner bons fideivels amigs a chars confœderai, aschi gig seo piz a vals stettian; dad assister I' iin lauter cun raub a terr' a glieut p.".r proteger igl dreg, la pasch, la strada a la libra communication. — 220 — Da proteger eilten lur dregs a possessiuns tutts cun- nembers da la ligia a da scadin segniur, spirtual a secular, niebel a nunniebel rich a pauper. Dad assister 1' ün lauter en jmcli a guerra , d' ancurir igl dreg a vont la derchira a buce suenter seu aigien cheau a senn; da volver navend tutta violenza a da castigiar minchün' ca fuss malubbiedi ancunter la sen- téntia da la derchira. Quest ad auter stabilevan ei, confirmavan tutt cun fin solenn sarament a mettcvan lur suttascriptiuns a lur sagels sutt la brev da la ligia. Tras quest' alliaiiza vegniv' igl pievel mess en sagiretia ancunter las violenzas dils indiscrets segniurs, ad ancunter l'insolenza dils castellans, mo er als cunts a baruns an- cunascheu tiers a honorau lur dregs, aschi anavont sco quests dregs s'audevan ad els da vegl annou. Mo la cumpleina libertad ha igl pievel loulras buce survegneu, mo quella ha el pir suentcr cumprau or sin gista forma. Auter tarchiavan la glieut en Schons. Parquei c'ils castellans havevan lou faig tals turpius excess, ad igl superbi segniur da Sargans savenz baveva dau nagün udida a lur gistas lamentaschuns, scha vulevan ci avertamegn tschuncar giu I' ubbadiensch' ad esser libers. Cou schmatschav' igl uvesc da Cuêra a quels da Schons dils castigiar, a tonatont ubbadivan els buce, Cou tarmellev' el or 1' exconiunicaliun sur dad els, treis gadas a minchia gada pli ferm, aschi ca el scummondav' a tults viscbins, «¡a conversar cun quels da Schons, da dar ad els vivond' a buvrouda, gie el cummondav' a las donnas da sa rctrer da lur humens, antroqua quels daventian ubbiedis. Mo quels da Schons amparavan pauc suenter a gli signiur da Surgans, a gli uvesc a sia excomunicatiun. Mo aoei vartivan u' Cunfoederai en la Part-Sura buce; els "- • lavan ca quels da Schons ubbadissan a gli segniur fcaenter — 221 — dreg a duver. Quei opci'av', a quels da Scherns ampar- mcttevan, da far, cliei c'els fussan culponts. Asclii protegerán ils alligiai er ils dregs digl segniur; els devan a miachün igl sieu, seo la brev da la ligia cummondava. La ligia Cade. Cur a co la ligia Cade hagig preu sia antschetta, da quei essen nus buce infurmaus precisamegn. Questa ligia para d' esser vegnida si plaun a plaun ; mo brev da la ligia ei nagüna avont maun. Da vegl annou s' audivan bearas visclinauncas a vigs tiers igl uvescovad. Ancbiinas da quellas possessiuns bavev' igl uvesc cumprau ansemmel cun ils dregs , c' ils segniurs da vidavont bavevan giu sur da quellas; autras havevan voluntariamegn sa mess sutt igl segniuradi dils ureses, enten autras bavev' igl uvesc begiau la baselgia, a sebigloe sa 1'aig mcriteivel par la vischnaunca, la quail' cl gidava bagiar a par la cultivai inn da la terra, tras igl qual el ha acquistau anchiins dregs ; anchiins cummins fovan er curdai tiers ad el tras dotatiuns a testaments. Quests tutts ca audeyan tiers igl uvescovad vegnivan numnai glieut da la Cadi-. En quels temps disturbeiv els da robarías a violenzas mauncav' ei als uvescs savenz danêrs, da cumprar castclls a visebnauncas, — ner possonza da proteger tcrr' a glieut Lura gli succurrevan ils cummins , nua c' el possideya dominis, cun danêrs a pievel da guerra. Quei recompensav' igl uvesc a sia glieut cun da tuttasort friedads a dregs, a cur el serrara üna pasch ner f'agiev' vina compra , scha mettevan er ils principals cummins sutt talas sortiras lur suttascriptiuns a lur sagêls. Nus ancunaschein pli c' Sa exempel en la historia, nua c'ils cummins han preu tala part vi d'las caussas digl uvesc. Cur p. e. ipl uvesc Hartmann fagieva guerra cun 1' Austria a serrava giu pasch cn igl onn 1892, vegnan en ils documents da la pasch er — 222 - ils cummins digl uvesc numnai sco participants, ad ils cummins tía Cuera , da la Giadina-Sura a da Bergaglia met- tan lui- sagcls loundcrvi. Cur igl uvesc targiv' a sasez ils castells Remiiss en la Giadina-Bassa a Greifenstein sper Fílisur, scha pernera minchia cummin da la Cade sin sasez la medema part digl capital , ad eis tutts devan er danír par spindrar igl casti dad Aspermont, ca fova mess en hijxjtheca. Tras quest' isonza survegnivan ils cummins er ils dregs , da gir ün plaid tiers quei , c' igl uvesc fagieva , sck' ei fova d' impurtonza, ad enten cass diffîcultus ils amparav' igl uvesc savenz par cussegl. Els pernevan er part vi d'la ligida digl uvesc, a la ligida valeva pir, cur ils cummins da la Cade igl havevan confirmau. Da cou- nou vegnivan en brevs veglias a documents igl uvesc, igl corp canonic ansemmel cun ils cummins numnai: «la cum - mina Cade-t — Ei deva schon Iura vi a nou cummins, c'havevan lur mastrals a podestats a schigloc da tuttasort dregs p. e. Bergaglia , la Giadina-Sura, Auras a S/alla. Fürstenau passava par ün marcauett ad haveva tscherts dregs, sco solitamegn mai ils marcaus tais possidevan, sco p. e. c'els eran cii'cumdaus cun mûrs a truvavan sur vitt' a mort. Mo avont tutts auters cummins havev' igl marcau da Cuêra gronds prerogativs; lur hurgeis ascav' iln citar avont nagiïn ester tribunal, mo els stuvevan vegnir truvaus en- teifer lur mûrs ; el saveva buce vegnir mess e 'gl bann sch'el perneva si glieut, sin ils quais ruvaussava la pro- scriptiun digl imperadur; el ascav' haver ün' aigna casa «la mercanzia, a tuttas raubas stuvevan lou vegnir scarga- das giu a da quei ounc pli, Mo tonatont haveva igl uvesc ounc bears dregs sur d*igl marcau. En igl onn i34q dotav" igl imperadur Carl IV igl uvesc cun igl dreg, da trer en tutts dazzis royals ent igl marcau, da salvar lou la derchira eivila, da truvar sur da saung, da batter muneida, da — 225 — schcntar a gli marcau fin guvernadur imperial , fin mastral Ammann iinCanzler ad fin Verltmeister. Mo ei era resalvau, ca igl uvesc ligiss loutiers or humans, ca fussan amparneivels a gli marcau. A cur cn temps da guerra igl uvesc ad igl marcau havevan da basegns dad ester agid, sclia serravan en igl onn 1419 ommisdus giu fina ligia cu 'gl marcau da Turig sin 5i onn. Gig vi vivevan ils uvescs en bun amicitia cun igl marcau da Cuera, mo anqual gada levavan er si mal antalgienschas, en ils quais cass cnmminamegn igl marcau da Turig ad ils cummins da la Cade sin lur gia- rischament passavan enten miez a decedevan la dispitta. Aschi daventav' ci ent igl onn i/j32, cur igl uvesc Johann Habundi Naso survegniv' una dispitta cun igl marcau da Cuêra. Cou laschav' igl uvesc serrar si las baselgias a vuleva tras suspensiun digl survetsch divin sforzar ils burgeis da dar suenter ad el. Mo ils burgeis da Cuêra tschapavan las armas, blagriavan igl Hof, pernevan en igl palaz a müravan si la porta sanêstra , par ca nagiin senza lur saver savess succurrer a gli uvesc. Mo Johann Habundi fova fugieu a clumav' en agid quels da Turig a da la Cade. Quels tarmettevan lur deputaus a Cuera, ad accomodavan la dispitta. Sin quei turnentavan ils burgeis da Cuêra tutt quei, c' eis havevan splundriau en igl casti digl uvesc, a denter igl uvesc ad igl marcau vegnivan ils dregs a duvers da minchün dclerminaus pli deflnitivamegn. (Jn crei ca igl uvesc hagig tiers questa occussiun er scrrau giu fina convcntiun ncr ligia cun tutts ils auters cummins da la Cade, tras la quala seigian vegneus con- cedeus als cummins bears dregs a gronds prerogativs. Suenter da quei temps dein quels digl uvesc esser daventai glieut libra da la Cade. — 224 — La ligia da las dicsch derchiras. (1436.) Quellas valladas a cummins, ca l'an oz igl gi or la ligia da las dicsch derchiras, stevan vivont sutt ils segniurs da Vaz. Tras Cunigunda, la íigia da Donat curdavan questas terras tiers a gli cunt da Toggenburg. Lura fovan ei {indisch derchiras, numnadamegn vegniv.' er quintau loutiers la derchira da capitel a Schiers ad a Secvis. Quels da questas derchiras eran en dregs a f'rietads seo enten autras caussas buce eduals denter eis. Igl ei savenz igl diseurs darart libers Valsers ils quais han er gieu aigiens dreg's; iin crei, ca quels seigian quels da Davos, parquei c'ils amprims avdonts da questa vallada dein vegnir nou or da Vallis-Sura. Bucea tutts avdonts en Purlens a Schalfig audevan tiers quests Valsers, mo igl ei, da supponcr, ca ils Valsers plidavan tudesc, a ca ils rumonschs en questas contradas eran meins libers. Mo da quels temps vegniv'er en Purtens buce generalmegn plidau tudesc, parchei c'ils plis nums da vischnauncas, valladas, abps a beins derivan or digl lungaig rumonsch ; er eis ei cunaschent, c' igl ei stau a Closters antroqu' anturn la relbrmatiun iina basclgiada rumonscha ad iina tudesca. Tiers ils libers sudevan da vegl annou quels da Davos, da Languies a quels da Beifort. Mo surda tutts cran ils cunts da Toggenburg davcntaus segniurs. Cur ent igl onn i/|36 igl cunt Friedrich, igl quai lova nascheus en igl casti Solavers sper Griisch, muri va sen/.' hartavels, ad haveva er deelarau tras nagün testament, chi deigig esser hartavel da sias possessiuns a da ses dregs da cunt, scha leva va si iina leunga seriusa dispitta denter scs parents, a cur er igl marcau da Ttirig, las terras Sehvv/. a Glaruna sa maschadavan en la dispitta, scha rumpeva la aschi numnada veglia guerra da Turig or tras caschun da quest hierta. — 223 — Duront questas dispitlas vegmV ei da lutlasort prigels a disturbéis sur da las contradas a vischnauncas da las terras litigantas ; mincbün dils liartavels ancuriva da gu- dognar la favur digl pievel, mo ses contraris sclimanatschavan a gli pievel digl surtrer cun guerra. Cou pernevan quels da las diesch dercliiras avont sasez, da far üna ligia, tras la quala els vulevan tuttavia buce sa retrer da la superioritad digl segniur , ner schminuir ses dregs ; els vulevan mai sa metter en sagiretia ancunter violenzas a tener si dreg urdens a tschentaments ent igl interior da lur terra. Parquei sa radunavan ils superiors dils cummins a bear pievel an- semmel a Davos ils 8 da Juli i436 ad angiravan üna ligia la quala vegniva suttascritta digl mastral da quei temps, Ulrich Beeli a dad auters superiurs digl pievel. La ligia hera. (1450.) (puestas ligias plasclievan bucea bein ad üna part dils cavaliers a segniurs, ciinzunt a gli cunt Heinrich da Verdenberg-Sargan s. El baveva bucea veu bugent, ca ils bumens dala Part-Sura fagievan la ligia griseba, parquei havev' el scummondau a sia glicut en Rhaetia da prender part lundervi; mo quels da Sciions a Valdarhein havevan dichiau nagutt igl scummondament da lur segniur, a quels da Scbons havevan sur da quei gig nou sa demussau ma- lubiedis a stinaus ancunter igl cunt a staliavan adiina suenter cumpleina libertad. Parmur da quei fov' igl cunt Heinrich gritts particu- larmegn sin quels da Schons ad ancuriv' ent igl zupau da far üna ligia, da surcurdar quels da Schons a far a frusta lur libertad. Aschi ancuriv' el associants tiers üna tala ligia ; ad el passavan tiers igl uvesc da Cuêra Conrad, bears cavaliers a segniurs ad er igl cunt Heuirich da Rhssüns sa laschaya Iras bear plidar tiers commuventar 15 - 22(í — da prender part lundarvi, cumbein ca el seo Cunnember da la Ligia Grischa fuss stau, obligau, da gidar a quels da Schons. (puesta ligia da la noblezza vegniva numnada la Ligia néra. Üna noig digl onn i/±5o manava igl beinexperimentau vurrigier a cavalier Hans da Rechberg ün armadetta da cavaliers a cummina scliuldada sur igl Heinzenberg en Schons. Igl barun Heinrich da Rhœzïins haveva s'ae- cunipoignau cun quels, cur eis targievan sper seu casti vi. Ounc avont ca quels da Schons sa deschdavan, havevan ils cavaliers preu ent ils pass da la Tallada, a mania van, d' haver igl pievel en la falla. Cur quels da Schons vesevan la damaun marvegl, c' eis cran surcurdaus, a c'els savevan nigliur rivar or, cou clumava la ramur dils senns tutts ils humens tiers las armas , ad express mavan sperti tiers lur buns yischins en Stussavia ad en Valdarhein a giavischavan suceurs ent igl basegns. Da tutts mauns currivan ils humens ansemmel ad attaccavan frescamegn igl comp da cavaliers; ei vegniva spons bear saung, ils cavaliers pudevan buce star ancunter, els fugivan, tonatont vegniv' üna part dad els mazaus, a l'un a l'auter segniur vegniva fiers ent igl precipici digl Rhein. La glieut digl pais deyan suenter als fugitivs, destruevan en la Domglesca bears castells da cavaliers, scatschavan ils castellans, persequitavan ils cavaliers a devastavan las possesiuns digl cunt da Verdenberg antroqua viliers seu casti sper Sargans. Ün tegna, ca da quei temps seigig er vegnieus preus en a ruinau igl casti da IîhaHia alta, ca ven er numnau igl casti s. Jon. Una traditiiin raquinta sequenta historia. En quei casti avdav' ün crudel castellan, igl quai plugiav' a murtirav' igl pievel anturn anturn. Quei fagiev' el gig, senza far penitentia, parchei cur igl pievel s'armav' ancunter el, scha sa retirav' el en sia fortetia sin igl ault — 227 — gripp a fagieva beffa digl pievel endeifer sias aultas a fermas miraglias. Mo ün gi attaccav' igl pievel pleins da gritta la f'ortetia, adumbattem sa dustav' igl castellan. Cun la forza digl generalstuorn vegnivan las aultas a grossas miraglias pridas en, la glieut digl castellan fova par üna gronda part cardada a schesclieva lou cnrclada cun plagas a nunadateivla da puder conterstar pli gig. Mai igl tyraun era ounc en sauna vitta, mo sa aflara nécessitai! da sa surdar ner da far iina fin cun sia vitta. Aschi sa metteva el sin seu cavaigl, dev' igl sprun ■ sa precipitara sur la aulta, nechia pareicrap gin en la profunditad, en la quala igl furius Rhein sa spîlmma nou ad or. Cou aílav' el sia mort, la quai' el preferiva a la prischun. Ils vintschiders perseqnitavan ils cavaliers a survegnivan cou er igl fugitiv baron Heinrich da Rhœziins en lur mauns. Eis igl manavan a Valendau , a sesevan a dreg par truvar sur dad el a sia faulssa actiun. Damai c' el baveva rutt la ligia a giu part vida quella interpresa, scha vegniv' el truvau a la mort da vegnir scavazaus tras igl maun digl bojer. Igl barun Heinrich era ün segniur corpulent, a muriva bucea bugent, parquet tremblav" el a sa schnuiv' aront la spada digl bojer. Quel passava vi tiers el, igl volera cunfbrtar a sebera: «Segniur, buce zachigeias, mia spad' ei aschi filada, cun Una trachia ei tutt vintscheu !» Par mussament da quei sullav' el ün cavegl ancunter igl fil da la spada, ca el mava par miez. Cun quei savev' igl tu- mentau barun buce sa cunfortar en si anguscha. Duront c' igl segniur plirava sur da sia sort , ca' el stopig sco un cummin delinquent cardar tras igl maun digl bojer, igl spindrava seu survient. Quest passav' avont la raspada digl pievel a scheva. «Meu schvantirau segniur racanuscha seu surpassament , el honorescha vossa sententia a vult bugent. mûrir. Mai par üna caussa vus vuless el supplicar, qnella stuveits vus — 228 — nunc f'avorir a vies conftcderau da vidavont avont sia lin. Ses tats, seu bab ad el sez ban viveu cun vus a vos pur- davonts simpel-a hundreivlamegn en amicitia, ban savenz a Rhrczüns, savenz en la campagnia ad autró schvidau an- semmel anqual boccal d'vin. Ounc da puder guder cun vus una tal' hura, quei ei igl davos giaviscbament digl segniur. Cou — scbev' ei milsanavont — cou ei paun, earn a vin; ruvauseit, mangeit a seigias da buna veglia, bauld ven meu segniur a vegnir a star légers cun vus seo da vegl, a lur ven el a mûrir bein cunfortau. Quei partrachiament plascheva, parchei c'ils baruns da Rhœzûns fovaii adiina stai buns a migieivels segniurs cun igl pievel , ad havevan teneu cun eis, seo babs cun lur figls. Aschi sa mettevan ei per manglar a beiver; dantont mav' igl survient anturn, amplanev' ils boceáis, sebvidava sez anqual' a plidava cun l'ün a l'auter: «Quei seigig tonatont Una gronda disgratia , la quala scigig ascuntrad' a seu segniur. Vida quei seigig el senza culpa , igl uvesc ad ils cavaliers igl hagian surmanau a surplidau. El seigig senza sia veglia vegnieu traigs vi, ad hagig cordiala rigla sur da sen malfar. Quests a sumglionts plaids scheva el tiers ils humens digl pievel ad anqual cor vegniva muventau. En quei moment passava Heinrich denter eis cun muventeivla tri- stetia. Cou antschevevan ils cors a ballucar, eis sa pa- terchiavan da la vegl amicitia a caretia da quels da Rhae- ziîns; cou lavavan ei si, schmanavan ils boceáis a clumavan tiers a gli ctindarnnau: «Igl barun dei viver a sia actiun esser mess' en amblidonza.» A Heinrich mava quei a cor ad el schmaladiva igl sa- salvar da la noblezza ancunter Sciions, renovava seu vegl serament da la ligia ad amparmetleva perpetna fideivladad. Aschi han ils vegls Rhaîtiers generusamegn pardunaü a gli barun seu grev delict, nua c'ei fuss stau en lur pussonza, — 220 — da prender a gli la vitta. Els vulevan bucea vendetta, parquei ei lur plaid da gratia staus aschi bells. La guerra da las gaglinas. (1476.) En la Giadina-Bassa havevan da vegl annou ils cunts digl Tyrol a suenter ils ducas da 1' Austria grondas posses- shins, mo er igl uvesc da Cuêra have va lou bears castells a dregs. Da cou uou vegniv' ei, ca ils segniuradis digl uvesc a digl duca eran navend da Finstermiinz antroqua si a Pontalta aschi maschadaus, e'ei saveva savenz buce vegnir decedeu, cont lunsch a nua l'iin a Tauter hagig da cummandar. Quei causava lur savenz malantalgienschas a dispittas, a sin questa guisa levara er si la guerra, ca ven numnada la guerra da las gaglinas. Ils plis castells en la Giadina-Bassa audevan a gli uvesc; mo sin igl casti da Tarasp fagiev' er igl duca Sigismund dad Austria pretensiuns, a questas pretensiuns le venta van la dispitta. Mo ei fov' ounc ün auter pugn da dispitta. Quels c"havevan da dar tscheins a gli uvesc, audevan tiers la Cade ad havevan parmur da quei bearas frietads, las qualas mouneavan a gli pievel digl duca. Queis dad Austria fussan parmur da quei pli bugent daventai subjets digl uvesc, a sa tenevan da cou d'an vi pli daliers a quels digl uvesc, je els a quels digl uvesc fagievan vina ligia cun quels en la Giadina-Sura. Cou ttimev' igl duca, ca quels da Giadina- Bassa vnlessen tuttavia sa trer libers dad el, a damai c'el era schigloc en discordia parmur da guaulds, minieras, daz- zis a digl casli da Tarasp, scha rumpeva la guerra or. Quels digl Tyrol exequivan mazaments a brischaments, quels da la Giadina-Bassa sa bravavan ancunter ils Tyrolers. En igl onn 1476 cui-dav' aneg — a nunspicbiadamegn un capilani digl Tyrol , de Scldandcrsherg da noig non sulla Giadina-Bassa a mettev' igl casli Tschamtff sper Remiiss - 250 — en fieug. Ils improvistamegn surcurdaus avdonts da R«- mflss a Schlin tschapavan las armas. Deuter quels ad ils Tyrolers fbv' üna profunda val; cruels digl Tyrol havevan schmanatschau « els vulessan en quella er bue scheniar iina gaglina» —• parquei fova la pittradad dad ommisduas varts aschi gronda. Cou passava nounavont ord' las ritsclias dils Tyrolers ün dils amprims, igl quai f'ova lunsch antui-n re- nomaus parmur da sia fermetia, Martihans da Nauders, quel fagieva bravuras a sa dev' or dad ault par diesch da Giadina. Quei anrisava, a Gebhard Vilhelm da Remüss igl quai ün tumeva er parmur da sia fermetia, scheva: «Curdar sai jou, mo cun hanur.» Cun quels plaids sa friv' el an- cunter a seu contrari, survegniva suramaun a mazav' igl vanaglorius. Sin quei curdav' el parsul nou sur d'ils Tyrolers, pichiav' a stusebava' a terra, cbei ca fov' anturn el, penetrav' antroqua tiers l'amprima ritseba, a gudogiara la bandiera digl marcau da Hall. Cou curdav' el, dantont havevan ils ses sa lugau tiers l'attacca, ad iina saungancivla battaglia rumpev' or. Cur els cumbattevan sigl pli furiu- samegn, scha vegnivan dils aults a da tuttas varts-nou trieps da Giadinêrs; cou fugivan ils Tyrolers cun gronda perdita a vegnivan persequitai antroqua tiers ils cunlins da la terra. Mo igl duca Sigmund raspara novas truppas a vulev' at- taccar la Giadina-Bassa cun tutta forza; mo ils ureses da Trident a Brixen sa mettevan denter a radivan a strada iina conventiun. Ommisduas parts devan libers ils prischuniurs a turnantavan la spoglia. Aschi finiva la guerra da las ga- glinas, la quala porta quei num, parquei c'ils Tyrolers havevan schmanatsoliau , tutt da vastar a mazar giu en Giadina, ca buce üna gaglina duvess vonzar. — 231 — La ligia a Vazeról. (1471.) Tiers talas occasiuns sentivan la glieut digl païs, cont nizeivel el seigig , ca tutts Grischuns sa gidan 1' ün 1' auter sco amigs a vischins, a co rainchia ligia parsula seigig meraraa fleivla , scha iln ferm anamig la yuless surtrer cun guerra. Daveras consistevan denter particularas parts da las ligias da gig annou allianzas, mo las treis ligias sezzas eran buce unidas ansemmel tiers ün Antier, mo minchüna era cou independenta da 1' autra ad amparava pauc ner nagutt suenter a 1' aulra. Par c'els daventassian ferms tras uniun, fagiev' ün ils partrachiaments da s" alligiar ansemmel strechiamegn a sin tutt avegnir; loutiers lurrava particularmegn Johann da Schœnegg, avat da Muster. Bucea lunsch da Launtsch, nua ca ün tras praus va giu a casti, schei ounc oz igl gi igl vig da Vazerol. Quest vig vegniva Iura numnaus Scolara , parquei c' ei ibva lou üna scola da circa 25 sculars, ils quais vegnivan instruí c 'gl cont latin p' igl survetsch divin. Suenter vegniva (i5a8) questa scola translatada sin igl Hof sper Cuûra. A Vazerol vegnivan ansemmel igl Marz 1471: igl uvesc Ortlieb da Brandis-, igl avat Johann da Schœnegg , igl cunt Nicolaus da Zollern, igl segniur da Rhcezüns suenter igl murir giu dils baruns Brun, ad igl cunt Johann Peter da Sax ansemmel cun ils deputaus a capos da las derebiras a cummins or da tuttas parts da la Rlia'tia. Lou angiravan els, ils segniurs a quels digl pievel, se- culai-s a spirtuals, da salvar ansemmel amicitia a pasch a dreg. Mincliia segniur, minchia terra, mincliia dercliira, minchia niebel a nunniebel stat tiers quei, c'el ei ad ha. Par la vitta cummina a la comunicatiun dein las vias star avertas. Quei ca duas ligias prendan si, a quei ha la lerza da savundar. Scha ei leva si guerra denter duas ligias, cou — 232 — dei la terza deceder; dreg a raschun dei scadilu survegnir, el liagig dispitta cun iln particular, ner cun ün cummin, ner cun üna legia. Ün onn dei vegnir salvau Bundstag a Cuêra, Iura a Gliont, puspei a Cuêra ad a Gliont ad igl tschuncavel onn a Davos. Nagüna ligia asea far guerra senza las autras, nagüna far pasch mai par sasezza; cpiei ca ven spogliau en la guerra and' a tutts. Tiers ils custs da guerra dei vegnir contribueu da tutts, er dils spirtuals. Nagiin ven preu si en la ligia, igl qual Luce tutts vullan. Moderada sa la ligia vegnir, mo durar ana vont dei ella aschi gig, seo pizzas a vals stattan! Aschi angiravan ils Rhœtiers ansemmel par esser ün pievel conf'œderau, mai igl segniuradi da Haldenstein era buce en quclla ligia. Pir suenter da quei consista denter tutts Grischuns ün ligiom cumminavel, igl qual ligi' ansemmel tutss ils frars sin igl ault ad enten igl bass tiers üna parsula gronda famiglia. 8. ÜIVA PITSCIEYA CHRONICA Oïl DILS TEMPS AVONT A SEEKTER L'AÏNTSCIIETTA DA EAS TREIS PERPETRAS LIGIAS. 1. Igl marcan da Cuera. Enten igl marcau da Cuêra haveva igl uvesc da vegl annou da tutta sort dominis, tonatont gli er' igl marcau mai titllavia subjett, parcliei e'l fova ün marcau imperial, q. e. igl imperadur exequiva lou la supi'ema pussonza. Mo uss savevan ils imperadora tudesca buce sez vigliar sur tutts ils bears a gronds marcaus digl antier reginavel a manar igl regiment sur da muneida, masira, peisa, dazzis, cumprar a vender, tribunal criminal ad autras sumgliontas caussas. Parquei tschentavan els procuraturs imperials, ils quais dtivessen exequir en num digl imperadur ils numnaus dominis sur dils marcaus imperials a proteger ils marcaus, scha lur libertad ner dregs vegnivan attaccai. - 235 — Igl guvernament sur digl marcau da Cuêra bavev' igl imperadur Albrecht I dau sura a gli uvesc schon en igl onn 1299, mo ils burgeis da Cuêra eran da quei buce fig cuntents a giavischavan da vegnir libérai da quei. Üna disgratia ils liberara. Anno 1464 dils 27 dad Avril consumara ün grond brischa- ment igl antier marcau, asebi ca mai la claustra da St. Nicolai, igl Hof digl uvesc a sett casas vonzavan. Cou vulev' igl imperadur Friedrich III. puspei gidar si a gli marcau a gli cuinparchiva dils 28 da Juli 1464 üna bref da libertad, la quala confirmava nor cumparchiva a gli sequents principals prerogative. Igl imperadur concedev' a gli, da sa cumprar or a far liber digl uvesc igl guvernament imperial. Cuiei fagier igl marcau I469 a savey' aschi sez ligier or igl guvernadur. Igl marcau haveva giavischau da vegnir parchieus ent suenter ils mastrins (Zünften) a saver ligier or fin bürger- meister enstagl d' ün verkmeister suenter igl exempel da Turig ad auters marcaus imperials; igl imperadur cum- parchiv' ad el quest dreg, a seo igl amprim bürgermeister ren numnaus Michael Clausner (ner Dustier) igl quai en ils onns sequents gidara décéder la dispitta denter igl duca Sigmund a la Giadina-Sutt, parmur da la quala la guerra da las gaglinas fova levada ;.¡. Milsanavont ascav' igl marcau truvar sur da caussas grondas a pitschnas; er sin beins da la baselgi' ascav' el metter contributiuns, batter muneida, ratscheiver accisas digl vin, prender si exulants, haver üna casa da mercantia ad auter da quella sort. La libertad ha üna salideiv' iniluentia, cur ella sustegna dreg a gistia, parquei sa fagiev' igl marcau puspei noun- avont a íluriva si, c'ei for' ün piascher. Mo schon 1479 brischav' el gin da nievamegn. Tonatont darentav' uss Cuêra igl principal Heng e.i la ligia Cade, a beams - 234 - schlattas da la veglia noblezza cumpravan ner s'acquistavan lou ils dregs da burgeis, p. e. ils segniurs de HocJien- balchen , de Schauenstein , de Marmels , de Mont ad auters. Ils dus auters marcaus en la terra Grischuna, Maienfeld a Gliont han er pitieu bear tras disgratias da iieug. Maienfeld vegniva igl 21 d' October bunamegn tutt mess en tschendra; gliont brischava 1.484 giu antroqua sin paucas casas. 2. Las curaschusas Jemmas en Ja Lumnezza. Nus vulein cou requintar iina historia or da temps an- teriurs, nua ca f'emmas han sa demussau seo heroínas. En igl on i35a vulev' igl cunt Rudolf de Montfort surcurdar la Lumnezza, parquei c' el fova vegnieus en dispitta cu'gl barun Ulrich Valther de Belmont, igl qual regiva sur la Foppa, la Lumnezza, Val, a Flem. Dantont c'ils humens eran icus sin igl ault da la montognia, sur la vischnaunca da Morissen, ancunter a las truppas digl cunt da Montfort, a batieran lou valorusamegn en quei lieug, nua ca ounc ussa stat la pitschna capel la da St. Cari, rumpev' ün autra truj>pa nunspichiadamegn en la vallada, ei pareva tutt dad esser pers, parchei dilsez temps fagiev 1 iin guerra cun hrischar, rubar, mazar a vastar senza schaneg. En quella furtina sa rimnavan ansemmel las femmas da las amprimas vischnauncas , mavan armadas ancunter a gli anamig a tenevan vid' la porta sper Villa si la numerus' armad' aschi gig, antroqii' ils humens ve- gnivan noutiers a gudoguavan cumpleina vintschida sur da quels da Montfort. Par quest' ovra vulevan ils humens recompensar a las lemmas cun iina ragurdonza dad hanur a manavan en, ca ellas sapian sêr da maun dreg en baselgia ad en la ce- lebratiun da la s. tscheina ir avont c' ils humens tics igl altar. — 233 — 3. Ils segniurs de Sax. Cu 'gl numnau barun Ulrich Valther muri va 1393 la casa Belmont or , a lur possessiuns curdavan tiers tras hierta als cunts de Sax-Misoc. Igl daros cunt da questa casa, Peter de Sax , sfagieva tutt sia part liiei ta a vendev' vina possessiun suenter 1' autra. Uss vulev' el er vender als Schvizers confœderaus las possessiuns en la foppa, en la Lumnezza ad a Flem , sco er ses dregs e 'gl marcau da Gliont ; cou vegniv' el i483 surplidau digl uvesc lleinricli da Cuera, da passai- giu ses dregs a gli uvescovad par 4000 rcnschs. Da quei eran quests cummins buce cuntunts, ad er la Ligia -Griscba veseva quei bucea bugent, ca igl uvesc duvess en igl avegnir esser segniur en la Part-Sura. Els sa lascliavan si ancunter, parebei c' ils dregs da quels segniuradis se stendevan ascbi lunsch, c'els cumpigliavan er ils peses en l'aua ad ils utscbells e'gl luft. Una de- putatiun digl pievel, da la quala Martin Cabalzar er' igl capo, antsebevev' a contractai' eu 'gl uvesc, la Ligia -Sura sebmanatsebava — cou vegniv' a Trin serrau giu iina con- ventiun i538, en la quala igl uvesc Paul Ziegler lubiv' als cummins, da sa cumprar libers par 1800 renschs. Ascbi vegnivan la glieut en la foppa, a Flem ad en la Lumnezza libers a largs digl uvescovad da Cuêra. Cur els uss fovan libers, seba survegnivan eis en la Part-Sura ils modems dregs, sco ils cunts de Sax havevan giu. Els ligivan or da lur miez ün hum, igl qual representav' igl cunt de Sax, a vegniva parquei numnaus igl Cau de Sax; quel numnava minebia treis onns en cumminonza cu'gl aval da Muster ad igl segniur da Rhœziins trois persunas, denter las qualas la raspada dils deputaus ligiv' or ün sco Landrichter per la Ligia -Griscba. Tals caus de Sax dev' ei antroqua tiers 1' antschuUa da quest Seoul. — 236 — 4. Ils burina da Rhceziins. Ils baruns da Rhœziins eran da vegl annou stai vinavonts segniurs en Rhaetia, eis havevan dominis sur da Rhœziins, Vuorz, Surseissa- Tudesca, Tenna, Stussavia, ad en la Domglesca. Anno 1387 curdavan ils baruns cun igl uvesc da Cuêr' en üna stinada dispitta, a i3o,3 levava si lundror' üna per- ditiusa guerra. Igl barun clumava quels da Glaruna ad igl avat da Muster ad igl uvesc rimnav' ansemmel igl pievel da la Cade. Els curdavan ancuntercomi en las terras, las devaslavan tras brischament a spogliavan las visch- nauncas, las alps a las cultiras. Cou vegnivan en agid a gli barun igl avat da Mustûr a beara glieut or da Glaruna; cun quels targiev' el sgulatont la bandiera antroqu' avont igl marcau da Cuera. Sin quei targievan las truppas digl uvesc ancunter Rhœziins , brischavan la vischnaunca da Fagugn (Feldsberg) a ruinavan lou las vignas, sblundriavan Cazis, fagievan donn en la Domglesca, exequivan rubarias a mazaments, tont sco ei pudevan. Igl onn sequent vegniva la pasch puspei restituida; mo or da questas vastatiuns ma va, sco or d'iin sem schurmeglont, si ün frig, ca surviva tiers niz da nossa patria. Questas liligatiuns a spogliatiuns dils segniurs frivan profundas plagas a gli pievel digl pa'is. Sias cultiras, sias avdonzas , sia vitta vegnivan loutras en prigel , savenz en ruina. Igl barun da Rhœziins haveva faig 1' experientia, cont bear igl agid da quels da la Part - Sura a da quels da Glaruna gli hagig nizigiau. Parquei serrava igl barun Ulrich 1395 la ligia a Gliont, da la quala nus pli bauld havein raquintau. Un auter frig da questas guerras dils segniurs madirara pir e'gl onn i4s3. — Duront questa guerra a pli tardas i invasiuus haveva la Domglesca pitieu tras rubarins, brischa- ments a mazaments. Anfis da quei passavan la glieut digl uvesc a quels dils segniurs da Rhsezüns, ils quais avdavan, Diascliadai gl'iln denter gl'auter en la domglesce, sin igl Heinzenberg a lou d'anturn , ansemmel en üna ligia defensiva a stabilevan c'els veglian cumminavlamegn proteger l'ün l'auter ancunter talas guerras spogliativas a sez an- cunter lur agiens segniurs, scha quels vulessen trer en la vallada tiers donn digl pievel. Sin quei sfurzavan eis la noblezza bassa dad Ehrenfels, Juvalta-Sutt, Baldedstein ad auters da passar tiers a lur allianza. Quei daventav 1 ad ils segniurs sez , igl uvesc ad ils segniurs da Rhsezüns — stuvevan dar lur consentiment tiers quest' allianza, nun- dichiont c' ella íbva drizad' ancunter els. Anno 1459 muriv' igl davos barun da Rhav.iins, Ulrich Brun, igl quai haveva viveu cun igl pievel en pasch ad angirau la ligia da Trun. Suenter ca el sco igl davos member masculin da la schlatta dils segniurs da Rhsezüns fova cun schild a capeglina mess en la fossa da ses per- da vonts, cou curda v' igl cas ti original da la familia, igl funs, tutts dominis a segniuradis, er la cumminonza cun la LigiaSura, tiers a gli cunt Nicolaus da Zottern, igl quai a Vazerol haveva conjurau l'uniun da las treis ligias. Ils ses descendents vende van 1490 lur segniuradis a Johann Conradin de Marmels , a da quel vegnivan ei s' igl imperadur da 1' Austria Maximilian. Ils imperad urs da I' Austria surdevan savenz igl segniuradi ad auters segniurs ; ün temps era quel sco pens en mauns digl Dr. Johann Planta de Zernez a da ses hartavels , pli tard igl possedevan ils Travers de Ortenstein, suenter vegniv' el administrau da guvernadurs da 1' Austria. Anno 1809 passava l 1 Austria giu igl segniuradi a Fronscha, igl par- neva 18 1 4 puspei anavos ad igl surdeva 1818 a gli cantun Grischun. Uss ean beins a casti en mauns da particulars. - 238 - $. Ils cunts da Verdenberg-Sargans. Nus bavein veu, co las schlattas dils pussents cunts da Sax a dils baruns da Rhajziins murivan or, a co lur do- minis a posscssiuns vegnivan translatai si' igl pievel. En sumglionta furma curdava er igl domini digl cunt da Verdenberg-Sargans. Suenter da quei, c'üs scgniurs da la ligia nêra havcvan surcurdau la Tallada da Schons, partarcbiavan bears da lur subjects sin cumpleina libertad, a sfurzavan ils cunts sin la cultira da Mels i45i tiers üna conventiun, enten la quala vegniva stabileu: «Als segniurs dei nagutt rumaner auter, ca lur bierta.» Ils scgniurs vesevan uss da lur vart, c'els savevan buce bngiar pli sin l'ubadienseba da lur subjects. Cou vendevan ils cunts da Verdenberg tutt lur dominis sur da Schons a Vaz-Sura a gli uvesc , — numnadamegn beins, glicut, delicts, la catseba, dregs da alps, la pescaría, jurisdictiun » — a digl uvesc sa cumprav' igl pievel liber cun danûrs. Igl cunt Georg de Verdenberg fova senz' uflbnts, ma- nava üna legra vitta, tsebavattava na vend a vendeva ses beins a sa privava da ses dominis. Aschi fov' el suenter maun daventau paupers a sur da quei tras üna nunparter- chiad' acliun curdau enten la proscriptiun digl imperadur. Cou vendev' el i4$3 seu segniuradi a Sargans als confœ- deraus , bandunav' igl casti da ses pardavonts a sa targieva cun seu lidcivel servitur Victor BucJdin en igl casti d' Ortenstein en la Domglesca a viveva lou dils tscheins, c'el targiev' or dils capitals da sias possessiuns. Cou avdav' el 18 onns, targieva quei, c'el baveva da basegns da ses parents ad liartavels , mo plis da ses beins a segniuradis ascav' cl bue vender. El muriva i5oi , a seu íideivcl servil'" - Victor administrava la Landvogteia dad Ortenstein en num da ses hartavels. Quels vendevan hua igl segniuradi — 259 — a Ludvig Tschad! da Glamna, ad eut igl onn i5q.-¡ sur- deva quel tutts dominis sur da la derchira da Ortenstein a gli pievel par iSoo renschs, mo igl casti cun ils Leins d' anturn cumprava Victor Buchlin, ün brav a spargnuss hum. La figlia da quel , Apollonia maridara Jacob Travers. La posteritad da quest possedan antroqua s'igl gi d'oz quest casti cun ses beins. Aschi daventavan igl pievel en la Domlesca libers Griscbuns a glieut da la Cade. 0. Igl cast't da Hohentrins. Ault sin ün gripp apâr la vischnaiinca da Trin stattan las ruinas digl vegl casti Hohentrins cun iin liber prospect en las contradas lunsch anturn. El sa presenta a 1' antiera Domglesca, a ven veu lunsch anturn en la Part-Sura. Avont temps antroqua ounc la strada imperiala or da la Germania ancunter Italia manava tras la Part-Sura da la Ligia-Grischa , ù sur Val en Valdarhein, ner sur igl Luc- manier ad igl Gotthardt — dei igl reg Pipin , duca dils Francs ner seu biadi Pipin. , igl amprim reg da la lingia dils Carolingers, haver bagiau quei casti tiers protectiun da las armadas, ca targievan par questa via. Lou avdaran suenter ils segniurs da Hohentrins , ad havevan en las parts lou d'anturn anchüna pussonz' a pos- sessiuns. Cur quests murivan or scha vegnivan ils segniurs da Vaz, igl uvescovad, ils segniurs da Haldenstein, ils cunts da Verdenher g-Heiligenberg en possess da quest segninradi, pli tard audiva quel als de Heuen. (Quests segniurs eran daveras riclis a fig vinavonts, vivc- van dantont pli pompas a liberal , ca seo lur entradas cum- portavan. Parquei pernevan ei si bears danêrs a derail lur beins a segniuradis en hypotheca. Ils documents hvpo- thecars salvavan eis si en quei casti, ad havevan ici intent cun mcgliers temps puspei da trer liber ils beins bvpothc- caus. En quei casti era Otto Capol , capitani digl segninr — 240 - da Heuen. Quel mava da la festa da tschunclieismas 1470 ansemmlamegn cun sia muglier giu a Tumein par celebrar la consacratiun da la baselgia a prender part er da la so- lenitad d' üna nozza. El perneva las clavs digl casti cun el a laschava lou mai üna fantschella cun dus ner treis mats juvens. En si' absentia rumpev' or fieug e 'gl casti, nagiin era cou tiers dustament, ils documents, la fantschella ad ils mats vegnivan consumai digl fieug. Un carteva, ca nauscha glieut hagian anvidau igl casti par abolir ils documents a par privar ils segniurs da lur pretensiuns sin ils heins hypothecaus. Suenter da quei vegniv' igl casti da Hohentrins buce bagiau si pli , mo la rudera stat ounc par ragurdonza da quels temps, nua c' ella sur viva par avdonza ad üna schlatta rhxtica da cavaliers. 7. Igl segniuradi da Meyenfeld. Cur suenter la mort da Friedrich da Toggenburg eí levava si üna gronda guerra parmur da si hierta , ad igl imperadur Albrecht a la fin parchiev' or las terras, vegnivan Mayenfeld a Malans, seo part d' hierta tiers a gli barun Volfhard da Brandis. Quel teneva par bien, da gudognar sia glieut tras beneficis a cumparchiv' ad eis differentas frietads. Eis eran er buns segniurs mo en la guerra dils Sveviers, davart la qualla nus vegnín suenter a raquintar, survegnivan els munconza da danêrs , ad antschevevan a vender anchüns da lur segniuradis. Asclii passavan eis er giu lur dregs sin Mayenf'eld a Malans a las cumminas treis ligias par 30,000 renschs. Quei daventav' en igl onn i5oo,. Suenter da quei tschentavan las treis ligias lou ün Landvogt, ca exequiva ils dregs da quei segniuradi. Cur ei Iura tueava a gli cummin da Mayenfeld da tschentar ün Landvogt, scha devan eis sez ün Landvogt a gidavan digl medem temps regier a vegnivan regieus. T)a con non igl niun segniuradi par qnellai derchira*. — 241 - 8. Ligia da la Rhœtia cun ils confœderai. La confœderatiun helvetica antscheveva cun la ligia da Brunnen i3i5, nua ca las treis Forestas (Valdstœtte) sa ligiayan ansemmel sin perpeten temps. Quella sa augmentara tras igl passai' tiers da tschunc marcaus a terras, ad asclii antscheveva la ligia dils oig leugs vegls- Questa ligia manava da i3i5 antroqua i4i5 grevas guerras cun ils ducas dad Austria ad era victoriusa en tuttas battaglias, perneva en marcaus a provinzas a survegniva tala pussonz' ad autoritad, ca las autras terras vischinas digl present Schvyz ancurivan 1' amicitia dils confœderai a gudogniavan quella er parpart. Savenz han er ils confœderai faig gronds survetschs a quests vischins ; parquei sa univan cun els Solothurn, Freiburg, Schaffliausen, Basel ad Appenzell, mo vegnivan recipai en la Perpetna-Ligia da la confœderatiun helvetica pir pli tard, cunzunt suenter la gronda guerra cun ils Burgunders. Aschi perneva Iura la ligia dils tredisch cantuns sia anschetta. Er la Rhœtia steva da vegls temps annou en amicitia cun plirs leugs da la confœderatiun, a denter particulares parts da la Rhœtia a particulars leugs da la confœderatiun existevan schon allianzas; mo üna fórmala ligia denter la Rhœtia a la confœderatiun existev' ounc hucc. Pir cur ils ducas da 1' Austria ad en particular igl duca Sigmund ad igl imperadur Maximilian schmanatschavan er a la Terra- Grischuna, ad ils cavaliers a marcaus da la Svevia fagievan üna ligia, la quella ün numnava igl St. Georgenschild : cou antschevevan ils Schvizzers a Grischuns a turner par lui' libertad a tenevan par bien da drizar si ansemmel una allianza defensiva, par daventar ferms ancunter la ligia da la Svevia ad ancunter igl imperadur. Quest' allianza vegniva si angual avont ca la guerra da la Svevia rumpig or, ad ci fova par ommis duas parts 16 — 242 — üna fortuna, c 1 els sa tenevan ferai a curaschusamcgn an- semmel. Aschi tarmettevan ils 7 leugs dils confœderai a la I.igia-Grischa lur mess a superiurs en igl onn 1497 sin igl gi da St. Jon a Vallenstadt , a lou serravan eis giu üna ligia. Igl onn sucnter passava er la ligia da la Cade en la medem, allianza cun ils confœderai. Turig, Lucern, Uri, Schvyz, Untervalden , Zag a Glariina dad üna vart — la Ligia-Grischa a la Ligia da la Cade da 1'antra vart amparmettevan l' fin 1' auter pasch, amicitia ad assi- stentia, liber commerci a traffic, a Ca minchia part veglig en guerr' a pasch procurar igl beinstar da l'autre en tutt scu sa salvar. La ligia da las diesch derchiras steva Iura en talas relatiuns cun 1' Austria, c'ella saveva buce passar tiers a la ligia. Aschi daventava la Terra-Grischuna ferma tras I'amicitia cun ils confœderai; ils confœderai liavcvan TÍ d'igl pievel Grischun fideivcls amigs en guerr' a pasch , ad aschi han ommis duas parts traig gi'onds avantaigs oída quest' allianza, parchei ca uniun fa i'erm. 9. Ils asters survetschs da guerra. Us esters survetschs da guerra dils Schvizzcrs ha varga treitschient onns purtau a la confœdcratiun ad a la Terra- Grischuna aschi bear avantaigs a disavantaigs, ca nus slu- vein cou er raquintar, co quels han preu lur anschetta. En las leungas guerras dils confœderai cun 1' Austria havevan ils Schvizzcrs aschi savenz salvau battaglias heroicas a valorusas ancunter pompus comps da cavaliers, c'els vegnivan teni par ils mcgliers Immens da guerr' en tutt 1'Europa. Sur tutt survegnivan eis ün grond num tras la battaglia sper St. Jacob vi d'igl lluss Birs i444i nuil ca circa i5oo confœderai han da tal furma batteu cun 40,000 humens, ils quais igl princi da la cruna da Fronscha manav' ancunter els, c'ei ha mauncau pauc ca l'armada franzosa fuss vegnida pichiada tuttavia. Usez Schvizzcrs can en — 245 — quella battaglia claveras tutts vegni anturn, mo igl princi Ludvig da Fronselia angirava, «ounc mai d' haver veu üna tala valorusadad, ad el giaviscliass, c'els vivissen ounc tutts a pudessen passar ent igl survetsch da seu bab, a quels vuless el dar üna gronda sclieulda. Cun ils confœderai veglig el bucea batter pli.» Aschi fagiev' el; enstaigl d' attaccar ils auters Sclmezers , fagiev' el pasch cun els ad ancuiïva da trer tais humens en seu survetsch. Suenter da quei targievan bears da niebel a digl cummin pievel en Fronscha a Burgundia a survivan par danêrs. Particularmegn ancuriv' igl reg Ludvig XI. da Fronscha, igl qual seo princi da la cruna havev' ampreu d' ancanuscher la valorusadad dils Schvizzers sper St. Jacob, da survegnir tals Schvizzers. El dev' ad humens vinavonts, a marcaus a terras minch' onn pensiuns, a deva grondas scheuldas a la schuldada, ca er, en seu survetsch. Auters regents fagie- van ad el suenter; eis tarmettevan deputatiuns e 'gl Schviz; minchün purscheva pli gronda scheulda a f'agieva pli bellas amparmaschuns , ca 1'auter. Cou dev' ei mess da Fronscha, da 1' Austria, digl papa, daMilaun, da Veniescha, Savoja, pli tard er da Spagnia — quels ancurivan la favur ad assi- Stentia dils confœderai. Cura cou igl arnbassadur da Fronscha scheva : « Meu segniur dat a vus tont;» scha scheva quel da 1' Austria: «Meu segniur dat a vus pli.» Quel ca purschev' igl pli a pagav' igl pli bein, survegniva schuldada avunda, savenz aune pli c' avunda. Parchei üna gronda part da la noblezza en la Schvizzera, ils humens a giuvens en bears marcaus a bearas terras da la Schvizzera havevan nagiina meglra occu- patiun, ner vulevan nagün' autra, ca quella da gudogniar ha- nur a richetia en sclieulda êstra. Igl pli bien havev' igl papa da far, quel purschev' als Schvizzers absolutiun a pagava cun titels a bandieras consacradas — ad er quei gli radiera schuldada a gli gudogniava l'assistentia dils Schvizzers. - 2U - En igl onn 1474 serrara igl reg Ludvig XI da Fronscha giu l'amprim' allianza cun la Rhœtia, a schon ent igl onn sequent cumbattevan bears Grischuns aneunter igl duca da Burgund, Carl igl temerán. Da cou d'anvi eran bears Grischuns en survetsch da Fronscha a gidavan a gli reg aneunter ses anamigs. A quests survetschs esters duravan antroqua sin nos temps, a bears Grischuns han loutiers acquistau merits a distinctiuns, richetia a pensiuns, hanur a grond num; auters fovan meins f'ortunaus ner meins pru- dents; mo tutts passavan tiers esters princis seo humens íideivels a valorus, sin ils quais ün sapig quintar en basegns ad en la mort. 10. Co igl figl — — sia schurnada gli plascheva buce. Antroqu' el luvrav' aschi a ruvaussava puspei, targiev' üna splendurusa Cavalcada spcras vi, ei fova la legiun da St. Georg digl cunt Alberich da Barbiano. «0 ca jou savcss esser ün tal cavalier!» tar- chiava Giacomezzo tiers sasez a friv' en sia malviglia la zappa vi ad en la roma d' ün pumêr , c' era bucea da lunsch. Ei sa schabegiava, ca la zappa pendelava lonndervi. Quei considerav' el sco ün avis da la providentia a scheva: «Jou sunt destinau tiers pli grondas caussas, cavig chi ca vult, jou davent ün hum da guerra.» Aschi schcv' el a mava suenter a la cavalcada. El a treis da ses frars vegnivan pri si en la legiun da St. Georg. Tras valur a curaschusadad excclleu, gudogniav' el bauld la favur da seu general. €n gi survegniva Giacome/.zo dispitta cun ses cumpoigns da guerra par üna part da la spoglia. Igl cunt vuleva décéder tiers favur da ses contraris, mo Giacomezzo pretendeva sia raschun cun tala stinonz' a gagliardienscha, ca igl cunt a la fin stuveva décéder tiers sia favur. Mo cou scheva Alberich: «Cou ci tia spoglia, mo quei lia num metier forza vida moi; ti eis Sforza a Sforza dei essur teu num — 1¡ tannent! i Quest num purtar' igl giuven da cou d'anvi ad el fora aignamegn las veseivla s forza ncr forza, parchei ca el s' aulzava tras vugiusas operas da guerra tiers la carica (V ün general da legiun de St. Georg, ad igl papa, regs, stats a pievels stuvevan igl turner. Cur el tonatont üna gada vuleva spindrar ün cummin schuldau, ca For 1 en prigel da negar, scha negav' el sez cn ün lluss. Seu pli vegl figl, Francesco Sforza, survegniv' igl commando sur da 1" armada, el era sumgliont a seu bat cn gagliardicnsch' ad antalleg. Nagiin anamig fova par el memma ferm, nagün marcan nnnvinscheivel, nagiin' interprisa memma greva — el vinscheva partntt, a tutls quels ca havevan da far cun el, sco anamigs, tumcvan cl. Cou ancurivan lulls marcaus — 240 — a.princis, da trer igl Sforza en luv suryetsch, mo el vuleva la supchia d' ün duca da Milaun. El daventà commandant dils Milanès a marida la l'iglia digl daros duca, Maria Anglo Visconti , a fova beinveu da la schuldada a dils bur- gcis; par tont pli er' cl malveu dils gronds da Milaiin, ils quais gli stalliavan sucnter la vitta. Cur ils Lurgeis da Milaun vesevan quoi, fagievan eis üna conjuratiun, perne- van en la fortezia digl marcau, scatschavan la noblezza, a schentayan i45o Francesco Sforza sin la supcliia, sco duca da Milaun. Aschi vegniva igl figl d' ün simpel païsan promoveu tiers la pli aulla carica da la terra, sco duca da Milaun. Quei fova bein üna consequentia da quella deces- siva tirada cun la zappa, dantont ha buce la zappa, mo curaschuschadad ad antalleg anlzau ils Sforzas aschi ault., 10. CO Vi'UTE >S EI VEGNIEUS TIERS L'AUSTRIA. Tiers occasiun ca la ligia a Davos yegniva drizada si 1436 ha ve van ils humens da las ündisch derchiras ampar- mess: «da schar seu dreg a gli hartavel d'un segniuradi. » — Duront la gronda guerra par 1' hierta parchiv' igl imperador Albrecht II en igl onn 1439 las terras da Toggen- burg denter sequents segniurs. Las derchiras Beifort , Davos, Parpan, Schal/ig, Castels a Schiersch a gli cunt Ulrich da Mú'tsch. L'autra part da Purtens curdava tiers als cunts da Montfort a Sax. Maienfeld a Flœsch survegnivan ils baruns da Brandis. Quests segniurs confirmavan ils regis dregs a la veglias ligias digl pievel. Ei ha num en üna vegla bref da quests segniurs «scha questa hundreivla glieut sin Davos fan sco lur strument d'infeudatiun ad er quest cloma, scha ean els libra glieut a da nagiin disturbai. » Quels da Montfort a Sa.x rendevan en igl onn »47 1 en basengs da danêrs lur derchiras en Purtens dadens a gli archiduca Sigmund dad Austria. Mo igl duca hayeva sez nagiin danôrs en abundonza. Parmur da quei hipo- - 347 - thecav 1 el qucstas derchiras a gli cunt Ulrich da Miitsch; tonatont sa resalvav' cl ilg dreg, en temps pli favoreivels da saver spiiidrar en puspei questa bipotheca. Ulrich da Mütsch deva las derchiras a seu figl Gaudenz. Quest confirmara ils vegls derivativs, ad amparmetteva dad avdar dentcr igl pievel, da schentar ad eis nagün guvernadur, ca pleigig buce ad eis, ne da vender els ad ün auter seg- niur senza lur approbatiun. G"uei giavischavan la glieut sin igl païs, ad igl segniur haveva spronza, c'ei vegniss mai a vegnir andiment a gh archiduca, ner csser danêrs avunda a vont maun, puspei da spindrar, en la hipotheca. Mo ci mav' ancunter spronza dad ommis dus. Schon en igl onn 1477 purschev' igl archiduca ils danêrs da hipotheca a reclama las derchiras. Cou amparava Gaudenz da Mätsch igl pievel par approbation, ella vegniva tschuncada giu. Eis vulevan buce vegnir tiers I'Austria, parqueî sa vulvevan eis tiers la Ligia- Sura- a da la Cade a giavischavan lur cussegl ad agid. Er quels vesevan hueca bugent igl í'egiment da 1' Austria , parquei tarmeUevan tuttas treis ligias ün' ambassada tiers igl archiduca dad Innsbrucc, par igl commuventar cun migeivels plaids, c' el desistig da sia reclamatiun. Igl archiduca per- severava sin sia dumondada, ils Grischuns devan er buce suenter, a quels da Purtens tschoncavan giu l'approbatiun a submissiun. Sin quel sa vulvev' igl archiduca tiers ils confœderai da la Schvizzcra, cun ils quais el buce gig avont bayera serrau giu una allianza, a quels tarmeUevan lur depulaus en la Terra - Grischuna, par commuventar quels da Purtens, da sa suttametter a gli segniur en tuttas caussas pusseivlas. Cou amparmetlcv' igl archiduca con- íirmatiun da las veglas frietads, a c'cl mai na veglig schentar par guvernadur ün êster ner ün hum, ca seigig buce plaschcivels a gli pievel. Sur da quci àev- cl bref a sagi, a las derchiras sa rendevan en seu giavischament. - 248 - Si' gl suenter venderán quels da Matsch er las autras derchiras a 1' Austria, ad aschi daventava l' antiera présenta Ligia da las diesen derchiras, tenont or ils segniuradis da Maienfeld, Malans a Jenins, subjetta a 1' Austria. Suenter da quei fovan las 8 derchiras sutt igl regiment da P Austria varga 170 onns, a vegnivan regidas d' im guvernadur, igl quai haveva sia residentia en igl casti da Castels. Pli tard vegnivan quests cummins tractaus mal a duvevan, seo ubbiedis subjets, far a lur segniurs, chei c'ei vegniva oummondau ad eis. Cunzunt sa sentivan quels da Purtens disturbai en lur libertad tuecont tiers la religiun, ad ei vegnivan sur dad els grevs temps da tribulatiun a guerra d'igl onn 1619 antroqiia 1641; mo ils Grischuns sa dustavan vigorusamegn aneunter las truppas da 1' Austria a da Spagnia, a survegnivan la vinschida. Cou sa cum- pravan libras las derchiras Davos, Clostcrs, Castels, Schiers, Seevis a Churvaldcn par 75,000 renschs, en igl onn 1649. Iis Grischuns en. guerra cun Milaun. Da vegls temps annoii todera Vonns ner Bormio a Pusclilav tiers la Bhrctia, a stevan sutt igl regiment digl ureses. Parquei era savenz anamicitia denter igl uvesc ad ils ducas da Milaun , parquei ca quests havessan bugent traig a sasez questas terras. En igl onn i35o rumpev' ci or ilna guerra denter quests segniurs, ad igl duca Visconti pernera navend ommis duas terras. Mo er en Vullrina, Clavenna a Plurs havevan ils uvescs da Cuira da vegl an- nou bears privilegis, ils quais sumgliontamegn vegnivan pri navend d'ils Milanos. Las pretensiuns digl uvescovad sin quei vegnivan confirmadas tras sequenta occurentia: Digl temps digl uvesc Hartmann vegniv' a Cuêra sco fugitiv, Mastino Visconti, ün figl digl duca Barnabas Visconti, igl quai fov' e' gl onn i385 vegnieus privaus da sias possessiuns a da sia vitta. Mastino era fugieus — 249 — da sen Aug Galeazo Visconti a vegniva preus si migeiv- lamegn d'igl uvese Hartmann. Tiers quest' occasiun met- tev' igl uvesc avont, cont bear igl uvescovad hagig pers, en Vultrina, Bormio, Puschlav a quellas contradas, tras ils Milanís , a co antroqua da cou ils ducas hagian vulieu dar udida a nagünas presentatiuns. Sin questa lamentaschun fagieva Mastino iina bref da donatiun dils 29 da Juni 1404» a turnentav' a gli uvescovad tutt las terras, ca seu bab vev' hartau, par tutt ayegnir, numnadamegn l' anticra Vultrina, Bormio, Puschlav, Clavenna a Plurs. Mo igl duca Philippo Maria Visconti vulevan buce schar Taler questa donatiun', aschi ílg sco la glicut a Puschlar desi- deravan da vegnir libers da Milaun a da suder tiers igl uvescovad. Suenter 'c' igl dayos uvesc da la schlatta Visconti fova morts ent igl onn i447i rivava Francesco Sforza, d'igl quai nus havein raquintau, sin la 8upchia da duca da Milaun i/|5o, a sia posteritad régi va sur da Milaun, la Lom- bardia a las terras vivont numnadas, las quallas f'ovan sco donatiun passadas giu a gli uvesc da Cuêra. Ün or da questa posteritad era Ludovico Sforza cun igl surnum Moro, ün zunt ambitius a violent princi, igl qual era ii- vaus tiers igl regiment tras mazament ad .niters rafideivels niiez. Quest Ludovico Moro stimava pauc ils Grischuns a pei'nev' ad els ils vegls privilegis tucont tiers ils dazzis sin la jurisdiction da Milaun, ils quais ses antecessurs ha- vevan or da particulara favur concedeu ad anchiinas valla- das. Ei vevan numnadamegn ils ducas sclion en igl onn 1467 concedeu, ca quels da Bergaglia ascavan minch' onn cumprar sin igl Milanês a manar a casa 3oo moza d' gar- nezzi ad 80 somas d' vin. Angual aschi ascavan ils Giadinûrs manar or senza dazzi 100 somas vin, quels da Schons 55, quels da Surmir 5o somas d'vin. Ouei tutt vuleva Ludovico bucea dar tiers pli, a fagieva - 250 — beffa dils Grischuns, cur eis sa reclama van sin lur vegls dregs. Cou sa lamentaran ils Grischuns tiers igl uvesc da quei temps, Ortlieb da Brandis. Igl uvesc Ortlieb vegniv' ounc anridau dad ün' autra vart. Da quei temps rcgiev' a Roma igl papa Innocenz VIII, igl quai viveva en amicitia cun Ludovico Moro a tumeva sia jmssonza. Parca pia igl duca crodig Luce en las terras papalas cun guerra, risav' el si igl uvesc da Cuêra, Ortlieb, Ca el du- mondig anavos Puschlav a Bormio ner traigig or aneunter el. Igl uvesc sa vulvera tiers la radunonza dils deputaus da las ligias ad aflav' udida, parquei ca scadiin liaveva da sa lamentar sur da l'arrogantia digl duca. En igl onn i486 tarmettev' igl uvesc seu guvernadur a Ardez, UlricJi Massol a Bormio a giaviscliava d' igl guvernadur digl duca, c'el turnentig questa terra a dettig liber Puschlav, schigloc vegnissen ils Grischuns a pretender lur dregs cun las armas. Cou scheva cun insolentia Ciscrmundo, igl guvernadur digl duca tiers Massol: «Seha vus leias guerra ner pasch, ei a mi pli indifferent, c'igl vin, ca stat cou en quest bihêr. » Massol aulzava sehmanalschont seu dett a deya par rasposta : «Prest desses vus bears butschins da quei vin, ca vus havessas buce gig quests plaids!» Cou vulev' igl guvernadur Massol mussar, cont bein a sperti la glieul da Bormio savessen vegnir raspai sutt las armas a sulla va or da finêstra enten ün corn a mire, annegiamegn steva tutt igl pievel sutt las armas sin la plaz/.a. »Mane- negias ti, schev' el cun ün malitius rir, ca jou duvess cun ün tal triep schuldada, ca ei cou parat sin igl amprim avis, buce puder star aneunter als Grischuns, ner s'igl meins mi defender aschi gig, antroqu' igl duca mi ven en agid? Cou raspundeva Massol: «Pilgver, aschi bears Bor- mionés, seo ti has da basegns vez jou buce. Ti vens a vegnir partschert!» Cun quests plaids turnava Massol anavos en la Terra-Grischuna. — 2al — Schon igl terz gi targicva tult igl pievel or da Giadina par la valí da Luvin en, asclii frese a curaschusamegn , ca gronda tcmma vcgniva sur dils Bormionês. Els fugievan cun dunn' ad uffont, cun biesc' a muvent sin las monto- gnias, ad en l'.antiera vallada restavan mai sett dunnas veg- lias, las (pallas savevan buce fugir. Cou fugiv' er Cisermundo a s'anriglava, c'cl veva plidau tiers Massol cun tont' arro- ganlia. Ils Grischuns perne van Bormio, auters trieps targievan sur igl Bernina ad oceupavan Pusclilav; bear vcgniva cou a lou ruinau a sblundriau, sfarcau ent igl funs als butscliins da vin a viveu allegrament. Dantont vegniv' ei clumau stuorn en tuttas valladas grischunas; sumir sa fagieva si, quels da Bergaglia s'accumpogniavan a targievan avont Cla- venna; sur Splüga targieva la ligia Grischa. Cou targivan ils officials digl duca ansemmel lur picvel da guerra, igl Cunt BaJbiani manava la csvallaria, Landolino Y infantería, eis vulevan star ancunter ais Grischuns. Mo cun una canora da guerra, brut' a furiusa sa frivan ils avdonts da las alps vi sur dils Milanos; con perdevan eis igl cor a fugievan da tuttas varts or aschi sperti, c'anchüns par furtiva devan si igl spirt ounc sin la fugia, mo bears schcschcvan morts ncr plessai sin ta campagnia. Ils vinschiders targievan avont Clarenna a devan feug a gli marcau. Plurs duev' haver la medemma sort, mo vcgniva spindraa da Berthohl Fontana fin da surmir, parque! ca cl a scu frar havevan avont gudcu lou benelicis. Ils vinschiders stevan en ils vigs a las vischnauncas, c'els havevan preu ent. La stad vcgniva, igl unviern varga va, ounc rumanevan ils Grischuns a Bormio, Puschlav, Plurs a Clavcnna. Quels a Bormio targievan or cun la fin da la primavera, giu tras la Yultrina sur Tiraun ancunter Sondrio. Con regniva Ludovico Moro cun grond' armada da la vallada nou a si, el vuleva pli bugent pasch, ca guerra, parquei ant- - 239 - schevev' el a tractar. Aschi pagav' el 14,000 rensch par la pasch a par puspei survegnir sias terras, mo Puschlav passav' el giu a gli uvescovad. Cou targievan ils Grischuns a casa. Mo igl duca circumdeva Tiraun a Clayenna cun mûrs a bagiava sur Tiraun ancunter Puschlav sper platta mala ün mür terminal. Aschi vegniran capricci ad arro- gantia castigiai ad ils humcns da Puschlav puspei glieut da la Cade; mo schon i536 sa cumpravan ei libers da la su- perioritad digl uresc a daventavan libers Grischuns da la Cade. La guerra dils Sveviej'S. (1499.) Da vegl annou sudcv' 1' antiera Schvizzera ad er la Rha> tia tiers igl s. reginavel Rumaun da la natiun tudesca. Aschi numnav' iin quellas terras a quels pievels, sur dils quals igl impcradur tudesc haveva la suvranitad. La Schvizzera havcv' antroquan uss sa teneu fideivlamegn a bugent vi digl reginavel tudesc, mo cur suenter la mezadad digl i5 avcl sccul ils ducas da 1' Austria survegnivan igl titcl d' impcradur, pernev' ün bucea pli si bugent cummonds d'igl impcradur, parquei c' ei era denter 1' austria ad ils confee- derai da vegl annou dismicitia a gronda disfidonza. (puesta dismicitia vegniva ounc pigiura , cur ils Schvizzers sa du- stavan da passar tiers a la ligia da la Svevia. Questa ligia haveva antschiet 1488, cur ils principals princis, segniurs a marcaus en la Svevia passa van ansem- mel ad amparmcttevan l'un Tauter sin cummond digl im- j)cradur, ca els veglian sa tener ansemmel, par metter giu las rubarias da la noblezza a sustencr igl dreg a la cum- mina communicatiun. La mira da questa ligia era ludeivla, mo ella fova cargada si a quels, ca vulevan buce volun- tariamegn prender part loundervi. Ils Schvizzers havevan nagiina coniidonza vida quella, parquei c'ella consisleva — 233 — principalmcgn or da lur anamigs; or da quella raschun tumevan els, c'iin yeglig limitar bucea mai las violentas dils segniurs rubadurs, mo er lur (digl pievel) frietads, las quellas cran üna spina ent ils œgls da la noblezza en la Svevia. Aschi sa dustavan els da savundar a l' invitatiun digl imperadur a passavan buce en la ligia da la Suevia, la quall' ün numnav er la ligia digl Schild da St. Georg ner la ligia d' itschal. Quei mettev' igl imperadur en la collera, ad offendev' ils cavaliers da la Svevia; eis sclimanatschavan als Schvizzers a sclievan: «Uss havein nus tucau la noda : igl païsan dei bucea j>li esser segniur.» — Els cantavan sátiras sin ils confœderai a sclievan ad els da tutta sort aviras, a nua ca Schvizzers s'ascuntravan cun segniurs da la Svevia, numnav' ün els buce auter, ca «buceas da vaccas>> a da quei ounc pli. Quei accusava piltradad a maller dad ommis duas varts, ouncalura vegniv' ei tiers nagüna guerra. Mo cur ils confœderai en igl onn 1494 sa dustavan da prender part vi d'üna guerra d'igl reginavel aneunter ils Türcs a Franzos cun contribuir danêrs ad bumens, cou mirav' ün aneunter a mais temps. Tonatont igl ferm cor dils Scbvizzcrs tremblava buce , lur valorusadad have\a cun Deus en agid aschi savenz purtau la vinscliida — eis devan er p' igl avegnir buce si la spronza da quella. Eis pigliavan buce temma, cur igl cancelar digl imperi schev' als ambassadurs dils confœderai a Lindau : «Yus aecommo- deit a las circumstantias, parchei c'igl ei aflau la via, da dar a vus ün patron.» — Sin 1' amparada co quei pu- dess daventer, raspundev' igl cancelar: «Quei vegn jou a manar or cun la plümma en meu maun. » Mo igl confœ- derau raspundeva: «En quei, cun igl quai vus schmana- tscheits, grond segniur, han schon bears s'anganau, ils quais ban ampruvau cun Hallumbards, c'ean pli priglus, c'igl piz da vossa plümma!» ~ <¿ M — Er igl imperadur Maximilian , schigloc iin brav scgniur, mo fig da mal veglia ancunter ils Schvizzers, plidav' an- cunter ils ambassadurs dils confcederai cun ün zunt grev accent: «Un ven a vus bein a mussar ubbadianscha , a jou mez vegn ad esser denter ils amprims da prender en vossa terra. » — Cou sa rientav' igl Bürgermeister Schvend da Turig ascheva: «Jou varneg vossa Majestät imperiala, da mai buce esser denter ils amprims , parebei ca nossa glieut ei aschi groba ad ignoranta , c' ci fuss da turner, c' els ve- gnissan struscli a scbcniar la cruna digl imperadur.» — Aschi laschavan tultas ansennas supponer, ca la guerra seigig datiers, ils coni'œderai duvravan prudienscha , par- qnëi serravan els paucs onns suenter giu una conventiun cun la Legia-Grischa a quella da la Cade en Iih.clia tiers defensiun ad assistentia reciproca. Er ils Griscliuns havevan gl' ün a gl' auter da turner da la gritta digl imperadur. En la Giadina-Sutt dev' ei da tuttasort zivlims parmur da dazzis, cunfins a privilegis. Pli c' üna gad' aneuriv' ün da combinar la dispitta sin via amicavla, mo ils cussigliers digl imperadur sbitavan ils Grischuns a laschavan mai vegnir tiers la vera pasch. Sur da quei cran ils Giadinèrs fig gritts , a sa lamentavan tiers la Ligia-Grischa, parquei c'igl uvesc da lez temps, Heinrieh lur superiur, deí'endeva buce vertideivlamegn avunda ils ses a lur dregs ancunter 1' Austria. Ün da quests cussigliers digl imperadur, igl qual purtava gronda gritta ancunter ils Grischuns a tutts concéderai , era igl cunt Gossenbrol , igl qual Georg da Sargans vuleva far prischunier en igl boign da Faveras. Quel anridav' er igl imperadur tiers pass violents, a Maximilian sa laschava surmanar loutiers. La guerra rumpev' or, Tyrol a la ligia da Svcvia fagievan terriblas preparatiuns , els cartevan egnig a render a scadün suenter seu partarchiar a savalvar. — 26« - 2. u n a T i u rc. Cur ti uras, scha partrachie vi da nagünas autras caus- sas, ca tí d'l'uratiun. Plaide cun bassetia a veneratiun avont Deus, igl nunveseivel, aschi sco scha ti igl vesessas! Plaide sco ün uft'ont a senza temma, sco tiers igl pli chariii a da tia fidonz' igl pli vangonts bab : cun fidonza, sco tiers igl pli verilicau a confidau amig. Seigias cunvinscheu: Quel, c'ha faig l'ureglia, auda; Quel, c' lia furmau igl regí, veza; Quel, c'ha scafieu igl raund po tutt; Quel, c'ha dau a gli carstiaun libertad da la veglia, ha la libertad da la veglia, da i'ar ad operar, chei c'el vult. Tutt las sorts dils carsliauns statan enten Ses mauns, a nagiina devotius' uratiun, ca davent' enten basseti' a cardicnscha sa esser adunibattera a senza salideivla vertid , par quel , ca ura. La devotius' uratiun aulza l'olma sur da quei, c'ei ve- seivel, fa ferma la fidonza sin Deus a sin sia paterna Providentia, a cunsalv' enten nus üna legreivl' a detscherta ragurdienscha vi digl tuttsaviont a tuttpresent, nus dat vigliontadad avont ils ampruvaments ad anridaments tiers igl mal, a fermotia d' observar nos duvers a d'exercitar pli grevas vcrtids, cumparchia lldonza a legrament, stat- tcivladad a patientia — nus fa bass a charins ancuntcr Deus ad ils carstiauns a suscepteivels par particularas bencdic- tiuns, spindronzas ad inlluentias da Deus. Tiers l' uratiun ta parchire da tutt glisnarin, da faulsa soinchiadad a digl griament da vegnir veu dad auters. Ure buce par saver gir: Jou hai urau — ner par ca auters ta numnian prus a devosius. Ure cun simplicitad digl cor : Senza risguard sin 1' ure- glia ner sin igl œgl d'iin auter carstiaun. Plaide tiers igl Nunveseivel sco tiers quel, ca veza tutt! Roge par sabienscha dad ancanuscher la verdad a sia veglia. Roge par la benedictiun a bun succès da lias fatschentas a lavurs. — 267 — Creí fcrmamegn: Sin mia cordiala uratiun ven a savun- dar anzachei bien, igl quai schiglioc fuss buco savuudau senza questa devotius' uratiun — a ta tegno tí digl plaid digl pli vcrdeivel da tutts carstiauns — Rugeit , scha ve- gnits a ratscheiver. 5. UMBADIEN8CIIA. Ubbadienscha ci igl amprim, pli natiral durer digl uffont. El sto crer, c' ils vcgls sapian pli bein, a c'els manegian bien, ad en questa cardienscha sto el sia veglia suttamct- ter a la lur. Ç/uei ha num ubbadir, esser ubbiedis. L'ubba- dienscha interlai ner f'a senza ratenienscha, cun spertia promptadad, quei ca curnrnonda, chi c' ha ils dregs da cummondar. Chi ca targina d'ubbadir, ner chi ca l'a op- positiuns ancunler ils cummonds (marcada cun quel, c'ha ils dregs, da cummondar) quel ei buce ubbiedis. L' ubbadiensch' ampêra mai buce siienter a las raschuns da quel, ca cummonda; ella ubbadischa er buce parinur da quellas raschuns, mo parmur digl cummond a parmur da quel, c'igl dat. Iis avantaigs da l'ubbadienscli' ean gronds, par tont pli gronds, pli pauc c'ün e'gl ubbadir mira siti quels avantaigs. Chi c' ei Staus ubbiedis en la giuventegna, quel ven enten onns pli madivs a saver reger cun antalleg. El ha gudogniau a sasez la pussonza da reger sur da sasez. El ha sa exercitau en la patientia, da la quala igl carstiaun minchia gi ha da basegns. El sà sa laschar sin la stima a charezia da sabis a buns carstiauns , sin la benedictiun da ses geniturs, sin igl beinplascher a la protectiun da Deus a sin ils particulars mussaments da sia providentia. Nua c'allaucuntra l'expcrientia mussa, ca malubbiedis ulFonls eau datar vantireivels a mai na can da\entaus bravs, buns, virtuus carstiauns a meriteivels da stîm 1 ad hanur. — 2Ö0 — >í. RACUNASCHIENSCHA Seigías racunaschent, meu uffont ! Ti ratschcivas pli benefecis da Deus a carstiauns, ca seo ti sas partarchiar a dumbrar. La racunaschienscha partracliia a senta la valeta da minchia benefeci; ella demorescha bugent cun ses partra- chiaments t'igl benefactur, sa legra da quel, a partracliia bugent vi digl plascher, c'el havev' en seu intent, igl qual el sez haveva , cur el l'agieva ün plascher a gli ratschevider da quel. La racunaschienscha partrachia particulannegn suenter a quei, c'igl benefactur tras seu benefeci ünfríya si; ella plaida bugent d' igl benefeci a d' igl benefactur; ella gli demussa bugent seu legarment ad ha nagün pli grond plascher, ca sch'ella sa puspei far plascher a gli. Un carstiaun racunaschent ab" adiina benefacturs a carstiauns, ca survegnan stim' a chare'/ia anvêrs dad el. Ün fa a sasez ün plascher lundror, da gli deinussar benefecis. Nagüna causs' all' ancuntia ei aschi sbiteivla, seo ün carstiaun malracunaschent, igl qual ei indifferent a tievis ancuntar benefeci a benefactur, ner igl quai sa bassa tuttavi' aschi afuns: da render mal par bien. La humanitad sa ravultesch' ancunter ün malracunaschent — ad ün ha gig tutt igl mal ancunter ün carstiaun, sch'ün igl ha numnau ün malracunaschent, Hagias meu uffont mai buce la parcta da marital' igl num d' ün malracunaschent. S. VERDEI VLAB AB. Verdeirladad ! O co sai jou quella, char uffont a ti racummondar avunda? O, sch' ti vegnissas schiglioc nagutt a taidlar, scha taidlc p6 si 'gl laud da la verdeivladad ! Igl verdeivel sa lubischa nagün plaid, nagüna expressiun, nagüna mina, nagün gest, ca contergigig a 1' interiura cun- vinschiensch' a sentiment. — 269 — La verdeivladad dumoncla daveras I>ucc, c' ün gigig grad tu« nou ad or, chei c'ün sa, partraich' a senta. Lontras vegniss ün pli ca milli gadas ad offender la prudiensch' a la charetia. Mo ella dumonda c'ün gigig absolut nagutt, igl quai ün tegnia buce par yer. Chi ca menchia, randa tutta stima ancunter sasez. A 'gl mansasér crei ün bucea pli, er sch' el lousuenter schess la verdad. El schminuischa la cuníidonza da F fin carstiaun tiers Tauter. El driza tiers sclivantir' a ruina, discordias a continueivlas dismicitias. El perda la cuníidonza tiers la vcrdcivladad dad auters. El sà haver nagün fideivel amig. Igl sbitament da tutts ei sia pagaglia. 6. PATIEKTIA. Ti rens sagiramegn sin quest mund ad haver bear d'an- dirar a da cumbatter cun bears malamparneivels sentiments. Andire cun chiou, ruvausseivel senn, a cun submissa quieta patientia. Urle buce ancunter Deus a carstiauns! Igl ei trivial, turpius ad adumbattem dad urlar ancunter Deus, ils carstiauns a la nuneviteivla sort. Ta suttamette aschi a gli giuv, ca ven mess si a ti, a sfai bnec malnizamegn tía forza tras malniz lamentar. Partrachie savenz vi da carstiauns, ill quais fovan megliers, ca ti ad havevan pli d'andirar, ad andiravan cun patientia, a sa ramettcran a Deus pleins da fidonza, incommodavan auters aschi pauc seo pusseivel tras lur andirar a lamentar, devan ad auters tras patientia ün cxempel da i'ermetia digl spirt, a spera- van la meglra fin da lur patient andirar. Tea principal exempel seigig igl pli grond da tutts ils tribulaus , igl qual pli innocentamegn ca tutts ils innocents, vegniva fichian vi d' la crusch ad igl qual bi exprimescha seu senn da filíala submissiun enten ils plaids: «Bab! Buce la inia, mo tin veglia daventig.-» — 270 — 7. P L I J) A It. En risguard digl plidar observe, char uffont, sequentas reglas : 1. Ti stos antallir, chci ti plaidas a bucea battagliar noua- dor senza partarchiar, ner senza saver, chei ti gis. 2. Eí sa desche buce, da gir bear a da plidar aduna ner savenz. > 3. En quei, ca ti has da gir, ta ílisscgie da la curtetia, a f'ai nagüns malniz plaids. h. Ti stos mai plidar cur auters plaidan. Nagutt ei pli maldeschcnt ad arrogant, ca da curdar e'gl plaid ad ün, ca plaida ner tuttavia senza basegns d'igl inter- rumper en seu plidar. 5. En teu plidar a raquintar stos ti ta flissigiar da la pli exacta verdad a mai ti lubir una mansegnia. 0. Ti stos buce plidar da caussas, ca van a ti nagutta tiers, particularmcgn ta parchirar dad arrogantas du- mondadas. 7. lías ti da diimondar anzachci, sch'ampère cun mo- destiadad, chiouadad, buce cun aniiseivel harregiar, a taidlc cun chiou' attentiun sin la rasposta. 8. Alla íin ta parchire da tuttas expressjuns crudas a trivialas, a dovre talas, ca seigian desdientas ad offen- dian buce pli fins costums. 0. COLMNIA. Columnia, ner quell' abomineivla malgistia, da gir anzachci disavantagius dad vin carstiaun , d'igl quai iin sà, c'igl ci bucea ver, ner d'igl quai ün sa buce sagir, c'igl ei ver — ei ün aschi nuscheivel a turpius vici, c'iin sà Strusen aflar plaids avunda, par varniar avont quel. Savenz eis ci mai lev senn a temeritad, ca nus mainnn tiers columnia. Ün vult parer spirtùs, un vult gir anzachei ¡ilas- — 271 — chcivel sin ctist digl parmcr carstiaun a ¿laventa loutras ün turpius columniader. Ti eis gritts a yens fig da malveglia, scha ün carstiaun ta columniescha , a plaida masegnias tiers donn da ti' hanur, ner ha piascher da raquintar anzachei mal ancunter tci. IV auter sent' igl niedem , scha ti fas igl mcdem aucuntcr el. Ti offendas iin carstiaun a piglvcr quei ei buce üna bagatella. Ti gli accuseschas iin donn nunrestitucivel. Ti ta fas cn la conversatiun anfiseivel, c'igl ei buce da star or, a ta priveschas da tutta cunfidonza. Ti lavagas ten aigien cor, a leu sentiment digl Lien sti/./.a or tuttavia tras inalitiusa columnia. 9. A M V A H M E T T E It. En tias nmparmaschuns seigias prudent, fideivel a con- scienlius. Amparmetter sá ün uffont, ca po ad ha pauc, iig pauc. Mo quei c' el en sia situaliun ha amparmess cun reflecta) --- (senza reflectar dai el amparmcUer zunt naguU) — quei dei el salvar, a nagntt — ci seigig nunvinscheivla violenza — ta dei tener giu da quei; n&güna marschadegna, nagün aigienniz ner griament, da salvar quei, tiers igl <]u;il li has schon dau la spronz' a Tauter. Seigias buce balu- cheivel a ta cuscsche buce da li^im- ils maims a tatez tras ten aigien plaid. Igl ei iin heal humaun sentiment, da saver sa schar sin sasez, ad un carstiaun, c'ei fideivel a f'erni ent igl salvar sias amparmaschuns , d'igl quai iin sa gir cun verdad: «El ci ün carstiaun, sin igl quai iin sa sa schar» sa operar schnuvcivel bear, ad ei iin bagegicivel exenqjcl, ca rasa or anturn anturn el charelia tiers la verdad, state! vladadi lideivladad a cunfidonza da cai'stiauns tiers carstiauns. — 272 — 10. LOQIJACITAD. Che! c' ei cunfidau a ti seo caussa secreta, quei cumpar- chie a nagilu. Dumognie tia loquacitad a bucea fastehine, da far da plascher a satisfar a la curiositad dad auters. Igl ei cxnun teu duver, da quescher da quei, c'ei coníidau a ti. Ti havesses er bucea bugent, a vegnisses a gir, c'ei seigig malgist a maccord , sch' ün auter cumparchiss ad anzachi caussas dascusas , a gli confidadas. Tutta confidonza denter amigs ha una iin, sch' eis en talas caussas san buce sa schar sin nossa íideivladad. il. G IS TIA. Seigias aduna fulcivel a gist. Chei ca ti vegnisses a numnar malgistia, igl quai iin auter fagiess anvêrs da tei, quei sapias, c'igl et er malgistia da tia vart! a nagutt deis ti stehivir a fugir pli l!g, ca da far malgistia cun saver. Seigias gist! Dai a minchün quei, ca s'aud' ad el! A nagün pli pauc ner an/.achei pli schliet, ca seo el ha ils dregs da dumondnr da tei. Dai a scadfin da dregs temps, quei, ca s' aud' a gli. El dei quei buce stuver dumondar da tei, ner quei chi far endiment. Has ti preu anzachei par amprest, scha rende quei senza targinar, aschi prest seo pusseivel. — Schnege nagutt a lavage nagutt da quei, c'ei confidau a ti. Trai zunt nagutt a tatez da quei, c'ei hueca teu. Ta parchire er digl pli pign ladernitsch, da lichims dascus a da zupantar vi quei, sin igl qual ti has nagüna clara pretensiun. Page tult da dreg temps a cumpre nagutt, igl qual ti sas buce chiunschamegu pagar. Seigias gist en tutt teu far, ei scigig ca ti cumprias ner vendias, ca ti amprestias ner prendias par amprest, ca ti cumparchias ner ratscheivas. Seigias gist en tutt teu amparmetter, requintar a truvar. 275 — 12. RASCnUNEIVLADAD. Seigias bucea mai gists, mo er raschuneivel; dai bucea mai quei, ca ti has expressamegn amparmess, a tiers igl qual ti t'has obligau. Dai er ad auters quei, c'els meritan, scba gie, c'els quei suenter igl exact dreg da tei buce san dumondar. Igl raschuneivel sa metta ent igl cass da Tauter ad enten sia dispositiunj considerescha ils sentiments, ils merits ad ils gists giavischaments da T auter, a spechia buce antroqu' el dumonda. Da sasez corrispond' el cun quei, ca Tauter sa spichiar dad el. 13. C O ft D IA L I T A D. Cordialitad ei üna da las pli natiralas a filíalas proprietads d'ün uffont. Cordialitad ven mai a lubir, da far ner da plidar ner da vuler anzachei mal ner offendeivel. Igl cordial crei bucea chiunsch igl mal, a trova buce senza schaneg. Igl cordial ei attent sin tutt igl bien, c'ei vi dad auters, ei pli inclinau da stchüsar, ca da culpar; el ei cumporteivels cun las fleivletias dad auters, cata bauld adagur, chei a parchei auters andiran a tras chei miez quest andirar sà vegnir veult navend, sullevgiau a preus navend. La cordialitad spargma ad auters carschadegna, sa tur- piar a malamparneivels sentiments , ella anquira da prevenir a furtinas a disgustusas ragurdienschas. Ella ei üna figlia da la bassetia a da la cunaschienscha dad auters a da sasez — quei vult gir: chi c'ancanuscha sasez ad auters, ad ei libers da tutta superbia, quel ei cordial. 14. LEGRET I A, Un bun beineducau uffont ei légers.. Esser légers, sereins, da buna viglia, mo senza rumper or en maltdmpronza , sa desch' ad ùn uffont. Maltempronza ei üna legretia sfrenada, anfiseivla, nunantalgienteivla. Tutts carstiauns ean inclinaus 18 — 274 — tiers lcgretia. Un uffont trit ei bucea pli iin naliral uffont. El ei malsaun ner disau mal. Un liger uffont ha plaschcr er da tutt igl bien, c' ei vi dad auters. EI sa legra da quei, ca legra auters. Iii. MALA LUNA. Mala luna ei anzachei, tras igl quai ils pli buns carstiauns daventan sumglionts a'ls pli mais ad ei nuncumporteivel vi da tutts carstiauns, si' igl pli nuncumporteivel vi digl uilbnt. Tutt quei, c'ha la paritta da murmignitschadad dei mai s'aflar tiers iin beintraig uffont. IG. S TIN ONZA. Chi c' ei da mala luna a murmigniuss ei er cumminamegn stinau a vult en tutt haver la raschun: üna dispositiun digl cor, avont la quai' ün sá buce varniar avunda, da la quai' ün sá buce sa parchirar avunda. Un sa cusescha aschi chiunsch, gl'amprim da contergir senza sa partarchiar, Iura da pretender quei, c' ün ha üna gada e' gl affect da la con- tradictiun plidau or, a suenter sa mett' ün tier tutt rjuei, c'ün auda, ladinamegn en la positura, da contergir. Quei na ei adüna igl amprim plaid, ca ven sin la leunga — a ton - a - tont sá a vult ün cumportar nagün na, nagüna contradictiun dad auters. Un sa fichia senza ad aneunter tutta raschun sin seu senn, ner bearons sin quei c'ün ha üna gada pretendeu. Nagüna caussa maina pli bauld a pli lunsch navend da la verdad, ca la stinonza, nagutt impedischa seo ella igl amprender. Nagutt fa en la cumpagnia pli anfïs, tier l'amicitia pli nunadateivel. Nagüna caussa privescha da tutt interiur piascher vi da quei, e'ei dreg a ver dad seo stinonza — ner stateivladad senza raschun, perseveranza senz antalleg. Un sá buce esser stinau senza superbia a ñcivlezia. Stinonza ei componida or dad ommisduas. Chi c'ei fleivels avunda, da tener sasez par pli sabis, ca auters, ner superbi — 27o — avunda, da buce sa schar antruvidar da tais , c' el sto tener par pli sabis, quel ei stinau. Seigias bucea stinau meu uffont. Ti ta fas nuncumporteivels tras stinonza a ta priveschas da la pH niebla forza, ca Deus chi ha dau, digl antalleg. Antalleg a stinonza van buce ansemmel. — La stinonza regia mai cou, nua c'ei mounca antalleg; nua ca superbia a ñeivletia sa peglian maun. Ün bun ad antalgienteivel carstiaun sa lai bugent antruvidar a visar, a cunfessa senza sa dustar, cur el ha falieu ner ei ieus a nêr. Ün bun a sabi carstiaun dat bugent udida ad antalgienteivlas raschuns - a sa fichia buce senz' antalgienteivla raschun sin sen aigien senn. Ün uffont stinau, ca vult tutt far ir suenter seu cheau a senn ven buce a daventar bun, brav a vangonts da charezia. U ca ün ven a laschar ir suenter seu cheau, a Iura po el haver vi da sasez las malas consequentias da sia stinonza, ner c'ün igl ven a dumogniar cun forza a far rumper sia veglia; a gli dir castig sto el sa suttametler. 17. MODESTIAD AD. Modestiadad sa descha a tutts mortals, ils quais san d' an- qual lleivletia; mo particularmegn sa dcscha ella a minch' uffont, parmur da sia ignorantia, sia nunexperientia a sias bearas flcivletias. Ün uffont pretensiùs ei anzachei, ca va ancunter la natira a risa tier igl rir. Modestiadad lai buce tiers a gli uffont, da judicar sur d'üna caussa, c'cl antalli buce, ner da la décéder anzachei , c' el crei d'antallir — ner da contergir , nua ca el er manegia d' haver la raschun. Modestiadad lai buce tiers a gli uffont da sa mussar a spiegligiar ses talents ad avantaigs — da plidar davart sasez senza basengs a senz' esser dumondaus si loutiers — ner sin anqual furma da far molestia ad auters carstiauns, ner da vuler trer l'attentiun dad auters sin sasez. — 276 — 18. IIU MILT AD. Modestia maina tier humiJtad. Tliimiltad — prartrachia savenz a bugent vi d'la fleivletia dils carstiauns a lur de- pendentia da Deus a dad auters, c'ean tschentaus sur dad ella. Ella scuvischa mai ad auters carstiauns, sch'els sin üna guisa vegnian traigs avont a nus. Ilumiltad prenda savenz a cor l'aigna fleivletia a la bea- retia a grondetia dad aignas nunpcrfechiadads. Ella sa volva bugent navend dad aigiens avantaigs ad aignas perfechiadads. Ella mai na sa fa da gronda cun ses merits. Ella mai n'anquira da splendurar cun quels, mo quescha pli bugent davart quels. Humiltad rafida zunt buce, dad udir da ses aigiens defects, par saver sa migliurar a sa parchirar da quels e' gl avegnir. Ilumiltad nus parchira da la turpiusa scuvidonza. Er auters vegnian meins a scuvir ün merit, ca da venta enten humiltad. Humiltad nus fa adateivels tiers tutt a nus nizeivel antruvidament. Tras humiltad daventcin nus gists, migeivels, indulgents enten igl judicar sur dad auters. La humiltad nus mussa, dad esser attents sin ils avantaigs a merits dad auters, a muss' a nus adilna, chei nus havein d' amprender dad auters, ad enten chei nus stein davos els. 19. 8 UPE RBI A. Contraria a la humillad ei la supcrbia, igl grond quitt da sasez, da seu stand a grau, da ses avantaigs, da ses merits — insolentia, snperbia cun sbittar ils auters — immodestia a vaunadad, ostentatiun ludavaglia, cuveida, da sa mussar, da splendurir, da plidar da sa sasez, a da sa far Taler. Quella vaunadad ad immodestia sa dat d' ancanuscher tras vescadira custeivla ner sa disfrentiescha dad auters, tras — 277 — iîn sastalliar, c' ei bucea da star ora, tras ün ir affectionau, tras ün rir ridicul — a tras igl continueivel desideri da vegnir cataus ad agur, da plascher, a da rimnar ent laud. A tutts carstiauns cun antalleg sto ün carstiaun raun vegnir avont ridieuls a sbiteivels — aschi fig seo el era po esser inamuraus en sasez ad en tutt quei, c'el numna seu, el ha nagiin ruvaus, nagüna pasch en seu cor, a sa haver nagüna vera stima avont sasez. El sa fa nunadateivels par veramegn niebels sentiments a nieblas ovras. El ven a far mai qiiei bien, par igl qual el ven ner ha la spronza da vegnir ludaus. A chi ca fa igl bien mai par amur digl laud, fa cruel bucea da cor. A quel ei nagün bien carstiaun, ca fa buce' igl bien par amur da quei, c'igl ei bien. Quel lavgia seu cor, seu sentiment moral, seu ruvaus, igl qual fa tutt mai or da quei motiv, par tier l'attentiun dils auters sin sasez a par vegnir ludaus — la seid suentar laud ad igl desideri da plascher — aschi natiralas quelias caussas ean a gli carstiaun ad a gli uffont, a san savenz parchirar da grondas ballurdias (narradats) a schlettadats, tissigiente- schen, tras lur domini sur da nus, igl cor ad igl antier character d'ün carstiaun — a fan el aschi fig resenteivel ancunter igl blasem, igl p]¡ nizeivel a gist — c'ün asea Strusen gli gir ün plaid pli. Chi c' ei vauns a handlcgia mai or da vaunadad , ei bucea pli reals, bucea pli sincers. La seid suenter laud exponescha continuadamegn a gli prigel, da daventar ün glisner. Quel, c'ha seid suenter laud lusignescha, par e'ei vegnig era lu- signeau ad el — lauda caussas, ca meritan bucea laud, par c'ün laudig er el. El ven a plidar en favur ad auters, par sa far ad els plascheivels, fig savenz unchir giu da la verdad, a plidar ancunter sia aigna persuasiun. O seid suenter laud a vaunadad, quont savenz lavagas li ils pli buns carstiauns!' - 278 - 20. MIGEIVLADAD (crettadad). Seigias migeivcls (cretts) mcu uffcmt, ad opprimesche (squitsche suit) dabott ils moviments da la gritta a da la malpatientia. La gritta causcscli' a ti ad ad auters pitter andirar, ad ei savunda cumminamegn nagün bien loundrora. Da rar c'ün sa en la gritta duvrar igl antalleg a far seo ci s'auda. La migeivladad porta indulgentia cun ils defects a las fleivletias dils auters. Ella sa ten bucea si bugent cun igl subtil ponderar a metter ün ord' gl' auter las offen- siiins ratschavidas. Ne savenz ne bear plaid' ella da qiiellas varts. Ella stausch' ora nagiins dirs plaids ; ounc bear meins sa lai elf ent da dar fridas. Da rar c'ella daratsebiert fa sebmanatsebas ,, ella sa da qucsclier a da star ruvauseivel, nua ca quel da gritt' anegia (iracund) saglia si a sa stal- legia maldescbentamegn. Migeivladad stat bein (cunven, deseba) a minebia fal- lant (quel ca fallischa) mo cunzund a gleut giuvna nun- experimentada, ca falliscba savenz, an vers ils quais ün ha asebi savenz occasiun da mussar indulgentia, schaneg, a migeivladad (crettadad). 21. MISERICORGIA. Misenicorgia ncr igl prender part vi da la misergia dils auters, cumpassiun eu' gl andirar da seu amparmer car- stiaun — igl sasentir sfurzaus enten igl cor, da sebminuir sias dalurs, da surlevgiar, tont seo ei stat tiers nus, sias molestias; dad assister ad els, quei c'ei pusseivel, enten lur basegns a misergia; ner sclia nus quei tras nusez bucea sa vein far, auters rugar par lur agid; da cunfortar els a da laventar enten els sereins parlracbiaments : o cbei dulscha, niebla, venerabla vertid! Igl misericorgeivel dat cun jdi gronda latetia, ca sco el ratscheiva dad auters; el amblida sia aigna vantira a schvantira cntcn la schvantira dad auters. El viva sco d'angir mai en quella latetia, da saver — 279 — dar surlevgiament a latetia a quel, Ca ha dad andirar. El posséda cnten seu cor üna fontauna nunsclricheivla dils pli niebels a pli humauns gudiments. Tuttas bunas, nieblas olmas guardan el cun plascher, cun charetia nunmideivla. El ba igl dreg, da spichiar enten minchia basegns misericordia dad auters carstiauns, a la vantira nunestimeivla, da crer cu ün Dcus, igl %0 0 % \ **% 0\ » » \0 » 0 \àî 0 \ » » #» » » \ 0 * 0 <• # N*> ** Í0 % * » %.» « » -i « « # » % # « • « * « » jr % * * # »í # '» %.f "% 0 » ' « 0 » « 0 » 0 * m V « # »* » » .*» < « #% ,»» * » . » » «à» s» •*» % * 0 » 0 *• »• »,*f »» »#* « # # » •* 0, .. * 0 « »» »% « m.0 » !> «. * % 0 \ ¿V » «# 1 # * * % 0 » * \ * % . •- « « * » 0% 0 % 0 ■ ¥ » • * » > » • * * % » • # « « % 0 % , « «"» ,0%0 ** w » 0 0K ,0 »' . '» » « t « % %. » », * 0 » » # . « » *• 0%' ' » . % 0 . • » « « » » » * » « y * » •< #» #. 0\ 0 « • <- # » * « » # .«•% *»• » .»» « « » * .# » « • » »*» # »' « % 0\ . » »# W » % « » » » » » » #* ,% » » * # * » % » % 0*0 » * « < »'» # » » » « * # % » » » » l* « % 0*0 »^*» «» 0 %0 m " »» » » « » • » 0 • . , « % ♦ » % « « * 0% » * • « » » » « « I» » , 0 « • m V »■ ' * ^ * ✓ • A %># .# » » * % 0 #% » # » * 0%i .y* % »•» »» » «, . * » # «, _ •> * : »* * » t % J » <■ * « » »*• ."tf s 0 » • ' % # « * * % % ■» « » % 0 « «» » # 0* k * »# # » 0\ » * «# « » • » » 0 « 0 0 % f • » « « 0 • % 0 % % « 0 \ * * %« # » » » % 0 » « 0 % •' % » « -» » % • * 0 »»•» #1 » 0 % 0 •#•» »# • • «K .te. dB. »» * »•* #» *» » # » • • • , * » t I * i 0 \ 0 *»* %»»• »»•• •»»» «•«• » »■ V » » # % « I > » * » - » i * J 0 * » *i •»#» %# »#»f »* ** »•%* « #' .%#* « » ». , % 0% » 0 ,»# . »» *»' %« • # » » » * * *#*» • » • *. ,• « ••«• »** ♦»»• »«. »» » » 0 » » * # » » • « » # t « • « » * » » 0 » « ♦ » V: «» « « « • * » » » « » » « »#• 0 + 0 % » * » ♦ • #% # % • . '» 1 1 . • 0 + t* » « * * *%# ' # « A» « # • # ,»«»%•»• k ! i» • * «,* » « #«'•.♦* < * • « >•> n • » i « •, » . <■ • Í • ». » < » ■ • ,,■»*#% V « % ( «0* v » « /* - •# %< % 0 * 0 • \ 0 « » » # v « *> * • » V • « » '»*» »•#% » » 0*0* 0<Ç 0 0%0+ #» » t » » « » » 0% % 0 *0 %0 • •»•«•»»s» » »# y*%0 »0\à 0*0+ 0 * • % f. .* # »» » *» » » » ♦ • » '». « n « #»«. • < » « 0 % » % 0 . » # * # ï # » 4